Jesteśmy pierwszym pokoleniem, które na masową skalę korzysta ze sztucznej inteligencji, niekoniecznie ją rozumiejąc – i jednocześnie ostatnim, które pamięta świat bez niej. AI stała się codziennym narzędziem wyszukiwania informacji, nauki i pracy, ale poziom kompetencji potrzebnych do jej świadomego używania okazuje się silnie zróżnicowany pokoleniowo. Czy młodsi użytkownicy naprawdę „znają się na AI”, skoro korzystają z niej najczęściej? Dlaczego osoby starsze częściej odczuwają dystans i lęk wobec tej technologii? I co te różnice mówią nam o przyszłości edukacji oraz ryzyku wykluczenia cyfrowego?
- Wstęp
Sztuczna inteligencja zaczyna coraz częściej stanowić integralny element codziennego funkcjonowania współczesnych społeczeństw. Choć bywa kojarzona z technologiami przyszłości, rozwiązania oparte na AI są już powszechnie obecne w narzędziach takich jak wyszukiwarki internetowe, systemy rekomendacji w mediach społecznościowych, aplikacje mobilne czy platformy edukacyjne. W rezultacie kontakt ze sztuczną inteligencją nie jest już domeną specjalistów, lecz doświadczeniem obejmującym różne grupy wiekowe i społeczne. Przykładowo, w czerwcu 2025 roku z narzędzia ChatGPT korzystało już ok. 9,3 mln Polaków, co stanowiło niemal jedną trzecią wszystkich polskich internautów — dane te pokazują, jak szybko generatywna AI wchodzi do codziennego życia użytkowników internetu w Polsce (link).
- AI LITERACY UJĘCIE TEORETYCZNE I SPOŁECZNE
2.1. AI LITERACY
Dynamiczny rozwój technologii opartych na AI sprawia, że coraz większego znaczenia nabiera pojęcie AI literacy, które nie posiada jednej, powszechnie przyjętej definicji, co wynika z interdyscyplinarnego charakteru zagadnienia oraz dynamicznego rozwoju technologii sztucznej inteligencji. W literaturze przedmiotu AI literacy opisywana jest jako zbiór kompetencji umożliwiających świadome, krytyczne i odpowiedzialne korzystanie z systemów opartych na AI (Long & Magerko, 2020). Obejmuje ona nie tylko umiejętność obsługi narzędzi technologicznych, lecz także podstawowe rozumienie ich działania oraz refleksję nad społecznymi i etycznymi konsekwencjami rozwoju sztucznej inteligencji. W tym sensie AI literacy wykracza poza tradycyjnie pojmowane kompetencje cyfrowe i staje się elementem szerszych kompetencji społecznych, niezbędnych do funkcjonowania we współczesnym społeczeństwie.
2.2. KORZYSTANIE Z AI A ROZUMIENIE AI
Jednym z kluczowych aspektów AI literacy jest rozróżnienie pomiędzy korzystaniem z AI a rozumieniem zasad jej działania (Long & Magerko, 2020). Współczesne technologie projektowane są w sposób intuicyjny, co umożliwia ich powszechne użycie bez konieczności posiadania wiedzy na temat mechanizmów algorytmicznych. Choć sprzyja to szybkiemu rozpowszechnianiu narzędzi opartych na AI, może jednocześnie prowadzić do powierzchownego kontaktu z technologią, pozbawionego krytycznej refleksji.
2.3. SPOŁECZNE KONSEKWENCJE NISKIEGO AI LITERACY
Niski poziom AI literacy może wiązać się z negatywnymi konsekwencjami społecznymi (Kimiafar et al., 2023). Badania wskazują, że brak zrozumienia zasad działania sztucznej inteligencji sprzyja niepewności, obawom oraz trudnościom w krytycznej ocenie systemów algorytmicznych, co może prowadzić zarówno do lęku technologicznego, jak i niewłaściwego polegania na decyzjach podejmowanych przez AI.
2.4. AI LITERACY A WYKLUCZENIE CYFROWE I RÓŻNICE POKOLENIOWE
Wykluczenie cyfrowe w kontekście AI literacy nie dotyczy wyłącznie braku dostępu do technologii, lecz także ograniczonej zdolności do jej rozumienia i świadomego wykorzystania. Badania wskazują, że młodsze pokolenia częściej i swobodniej korzystają z narzędzi opartych na AI, co nie zawsze idzie w parze z pogłębionym rozumieniem ich działania (Long & Magerko, 2020). Z kolei osoby starsze mogą wykazywać większą ostrożność wobec sztucznej inteligencji oraz doświadczać trudności w uczeniu się jej zastosowań, co może zwiększać ryzyko wykluczenia cyfrowego bez odpowiedniego wsparcia edukacyjnego (Kaur & Chen, 2023). Zróżnicowanie poziomu AI literacy może być również kształtowane przez sposób, w jaki wiedza o sztucznej inteligencji jest prezentowana w mediach oraz przez dostęp do rzetelnych informacji na temat tej technologii, ponieważ media wpływają na to, jak jednostki wyszukują, oceniają i selekcjonują treści związane z AI (Tiernan, 2023).
W tym kontekście analiza poziomu AI literacy w różnych grupach wiekowych stanowi główny temat badania empirycznego zaprezentowanego w dalszej części pracy.
- ANKIETA – ZAŁOŻENIA BADAWCZE
Badanie empiryczne zostało przeprowadzone z wykorzystaniem autorskiej ankiety internetowej, której celem była analiza poziomu AI literacy w różnych grupach wiekowych, ze szczególnym uwzględnieniem osób w wieku 18-25 lat oraz 40+. Konstrukcja kwestionariusza opierała się na założeniu, że AI literacy jest pojęciem wielowymiarowym i nie może być zredukowane wyłącznie do np. częstotliwości korzystania z narzędzi AI.
W ankiecie przyjęto operacjonalizację AI literacy obejmującą cztery kategorie:
(1) wiedzę o AI, rozumianą jako deklaratywne zrozumienie podstaw działania systemów sztucznej inteligencji;
(2) umiejętności praktyczne, odnoszące się do korzystania z narzędzi takich jak chatboty oraz formułowania zapytań;
(3) krytyczne myślenie wobec AI, obejmujące zdolność weryfikowania odpowiedzi, rozpoznawania błędów oraz ograniczeń systemów algorytmicznych; oraz
(4) postawy i emocje wobec AI, takie jak poziom zaufania, obawy, gotowość do uczenia się oraz ocena społecznych konsekwencji rozwoju tej technologii.
Zastosowanie skal samooceny (w głównej mierze pięciostopniowej skali Likerta) pozwoliło uchwycić subiektywne postrzeganie własnych kompetencji, co stanowi istotny element analizy różnic pokoleniowych w zakresie AI literacy.
3.1. CHARAKTERYSTYKA RESPONDENTÓW
W badaniu wzięło udział 46 respondentów. Zgodnie z celem badania analizie poddano dwie główne grupy wiekowe: osoby w wieku 18–25 lat oraz osoby w wieku 40+. W celu lepszego uchwycenia zróżnicowania poziomu wiedzy oraz postaw wobec sztucznej inteligencji wśród starszych respondentów, grupa 40+ została na etapie analizy podzielona na dwie podgrupy: 40–69 lat oraz 70+. Dlatego też na etapie zbierania danych respondenci deklarowali wiek w czterech przedziałach: 18–25 lat, 26–39 lat, 40–69 lat oraz 70+.
Najliczniejszą grupę stanowili respondenci w wieku 18–25 lat, którzy stanowili ponad połowę badanej próby. Znaczącą część respondentów tworzyły również osoby w wieku 40–69 oraz 70+. Niewielki udział osób w wieku 26–39 lat miał charakter marginalny i nie wpływał istotnie na dalsze wnioski, dlatego grupa ta nie była odrębnie analizowana w części interpretacyjnej.
Zróżnicowana struktura wiekowa respondentów umożliwiła zestawienie perspektyw młodszych i starszych uczestników badania, co jest szczególnie istotne w kontekście dynamicznego rozwoju technologii sztucznej inteligencji oraz jej rosnących konsekwencji społecznych.
- INTERPRETACJA WYNIKÓW – ZESTAWIENIE NAJCIEKAWSZYCH PORÓWNAŃ
4.1 SAMOOCENA WIEDZY NA TEMAT SZTUCZNEJ INTELIGENCJI
Jednym z kluczowych elementów badania była samoocena wiedzy respondentów na temat technologii sztucznej inteligencji. Respondenci oceniali swoją wiedzę w pięciostopniowej skali, gdzie 1 oznaczało bardzo niską, a 5 bardzo wysoką ocenę własnych kompetencji.
Analiza odpowiedzi wszystkich respondentów, niezależnie od wieku, wskazuje, że najczęściej wybierane były wartości środkowe skali. Oznacza to, że większość badanych postrzega swoją wiedzę na temat AI jako umiarkowaną. Relatywnie niewielka liczba osób deklarowała bardzo wysoką znajomość zagadnień związanych ze sztuczną inteligencją, co może sugerować, że mimo powszechnej obecności AI w przestrzeni publicznej, wiedza ta pozostaje raczej powierzchowna.
W grupie wiekowej 18–25 dominują odpowiedzi ze środkowego i wyższego zakresu skali, szczególnie wartości 3 i 4, co wskazuje na umiarkowaną do dość wysokiej samooceny wiedzy na temat sztucznej inteligencji. Niewielka liczba odpowiedzi skrajnie niskich (1–2) sugeruje, że młodsi respondenci rzadko postrzegają swoją wiedzę o AI jako bardzo słabą. Jednocześnie relatywnie mała liczba wskazań wartości 5 może świadczyć o świadomości własnych ograniczeń i braku pełnej pewności co do rzeczywistego poziomu kompetencji.
W grupie wiekowej 40–69 dominują odpowiedzi ze środkowego zakresu skali, szczególnie wartość 3, co wskazuje na umiarkowaną samoocenę wiedzy na temat sztucznej inteligencji. W porównaniu do młodszych respondentów rzadziej pojawiają się odpowiedzi z wyższych poziomów skali, co może świadczyć o większej ostrożności w ocenie własnych kompetencji. Jednocześnie nieliczne odpowiedzi skrajnie niskie sugerują, że respondenci nie postrzegają swojej wiedzy o AI jako bardzo słabej.
W grupie wiekowej 70+ dominują odpowiedzi z najniższego zakresu skali, przede wszystkim wartość 1, co wskazuje na bardzo niską samoocenę wiedzy na temat sztucznej inteligencji. Brak odpowiedzi z wyższych poziomów skali sugeruje, że respondenci z tej grupy wiekowej nie postrzegają siebie jako kompetentnych w obszarze AI. Wynik ten może świadczyć o wyraźnej luce w AI literacy wśród najstarszych respondentów oraz o potencjalnym ryzyku wykluczenia technologicznego.
4.2. KORZYSTANIE Z NARZĘDZI OPARTYCH NA SZTUCZNEJ INTELIGENCJI
Kolejnym analizowanym obszarem, pośród wszystkich respondentów, było deklarowane korzystanie z narzędzi opartych na sztucznej inteligencji. Odpowiedzi respondentów wskazują, że znaczna część badanych miała kontakt z rozwiązaniami wykorzystującymi AI, zarówno w życiu codziennym, jak i w kontekście edukacyjnym lub zawodowym.
Analiza wykresów poszczególnych grup wskazuje na wyraźne różnice pokoleniowe w częstotliwości korzystania z narzędzi opartych na sztucznej inteligencji. Respondenci w wieku 18–25 lat najczęściej deklarują regularne korzystanie z AI, wybierając odpowiedzi „często” i „bardzo często”, co świadczy o wysokim stopniu oswojenia z tą technologią. W grupie 40–69 odpowiedzi są bardziej zróżnicowane, a obok osób korzystających z AI pojawia się znaczący odsetek respondentów deklarujących rzadkie lub brak korzystania z tego typu narzędzi. Z kolei w grupie 70+ wszyscy respondenci wybrali odpowiedź „nigdy”, co wskazuje na marginalny kontakt z AI i potwierdza istnienie wyraźnej luki technologicznej pomiędzy najstarszymi respondentami a młodszymi grupami wiekowymi.
4.3. CHĘĆ POGŁĘBIANIA WIEDZY NA TEMAT SZTUCZNEJ INTELIGENCJI
Istotnym elementem badania była również deklarowana gotowość respondentów do dalszego uczenia się na temat sztucznej inteligencji. Wyniki zbiorcze dla wszystkich grup wiekowych wskazują, że większość badanych wyraziła chęć poszerzania swojej wiedzy w tym zakresie.
Taki rezultat można interpretować jako przejaw rosnącej świadomości znaczenia AI literacy we współczesnym społeczeństwie.
W grupie wiekowej 18–25 widoczna jest chęć pogłębiania wiedzy na temat sztucznej inteligencji, co potwierdza przewaga odpowiedzi z wyższych poziomów skali, szczególnie wartości 3 i 5. Niewielka liczba odpowiedzi negatywnych sugeruje, że brak zainteresowania nauką o AI nie jest dominującą postawą w tej grupie. Wyniki te wskazują na wysoki potencjał edukacyjny w zakresie AI literacy wśród młodszych respondentów.
Respondenci w wieku 40–69 również wykazują chęć uczenia się o AI, choć odpowiedzi są bardziej zróżnicowane. Obecność zarówno ocen wysokich, jak i niskich może świadczyć o ambiwalentnej postawie tej grupy, łączącej zainteresowanie technologią z ostrożnością wobec jej złożoności.
W grupie wiekowej 70+ dominują odpowiedzi z najniższego zakresu skali, co wskazuje na brak chęci uczenia się o AI. Może to wynikać z niskiej samooceny kompetencji technologicznych oraz poczucia dystansu wobec nowych technologii.
4.4. POSTRZEGANIE PRZYSZŁOŚCI SPOŁECZEŃSTWA W DOBIE AI
Respondenci zostali również poproszeni o ocenę przyszłości społeczeństwa w kontekście rozwoju sztucznej inteligencji. Odpowiedzi udzielano w skali od bardzo pesymistycznej do bardzo optymistycznej.
Analiza wyników wskazuje, że dominującą postawą był umiarkowany optymizm. Większość respondentów nie postrzega AI ani jako jednoznacznego zagrożenia, ani jako rozwiązania wszystkich problemów społecznych. Taka ambiwalentna postawa może świadczyć o rosnącej świadomości zarówno potencjału, jak i ryzyk związanych z rozwojem technologii.
W grupie wiekowej 18–25 dominują odpowiedzi ze środkowego i umiarkowanie optymistycznego zakresu skali (3–4), co wskazuje na ostrożny optymizm wobec przyszłości społeczeństwa w dobie AI. Niewielka liczba odpowiedzi skrajnych sugeruje, że młodsi respondenci rzadko postrzegają rozwój AI w kategoriach jednoznacznie pozytywnych lub negatywnych.
Respondenci w wieku 40–69 również najczęściej wybierali wartości środkowe skali, jednak częściej niż młodsi wskazywali odpowiedzi pesymistyczne. Może to świadczyć o większej ostrożności i obawach związanych z wpływem sztucznej inteligencji na przyszłość społeczną.
W grupie wiekowej 70+ dominują odpowiedzi z niskiego zakresu skali (1–2), co wskazuje na pesymistyczne postrzeganie przyszłości społeczeństwa w dobie sztucznej inteligencji. Brak odpowiedzi z wyższych wartości skali sugeruje niski poziom optymizmu oraz wyraźny dystans wobec rozwoju AI. Wyniki te mogą odzwierciedlać obawy związane z szybkim tempem zmian technologicznych i poczuciem wykluczenia cyfrowego.
- POZIOM AI LITERACY W POSZCZEGÓLNYCH KATEGORIACH
Przeprowadzona ankieta pozwoliła wskazać poziom AI literacy w poszczególnych grupach wiekowych. Analiza wyników badania pokazuje wyraźne różnice pokoleniowe, rozumianej jako połączenie wiedzy, umiejętności, krytycznego myślenia oraz postaw emocjonalnych. Różnice te nie mają jednak charakteru zero-jedynkowego — nawet w najmłodszej grupie wiekowej poziom kompetencji pozostaje umiarkowany.
|
Grupa wiekowa |
Poziom wiedzy | Poziom umiejętności | Poziom krytycznego myślenia | Poziom postaw emocjonalnych |
|
18-25 |
3,33 | 4,04 | 3,42 | 3,26 |
|
40-69 |
2,64 | 3,18* | 3 |
2,98 |
| 70+ | 1,08 | -** | 1 |
1,42 |
*brane pod uwagę były wyłącznie odpowiedzi osób, które korzystają z AI
**żadna z osób 70+ nie korzystała z narzędzi AI, co wykluczyło ich z badania kompetencji z zakresu umiejętności
Wiedza o AI
Poziom wiedzy o AI systematycznie maleje wraz z wiekiem: najwyższy odnotowano w grupie 18–25 lat (3,33), niższy wśród osób 40–69 (2,64), a skrajnie niski w grupie 70+ (1,08). Wyniki te sugerują, że nawet młodsi respondenci dysponują raczej podstawowym rozeznaniem w AI, natomiast w starszych grupach wiedza ta jest niemal nieobecna.
Umiejętności praktyczne
W kategorii umiejętności osoby młode osiągają relatywnie wysoki wynik (4,04), co świadczy o sprawnym posługiwaniu się narzędziami AI i umiejętności korygowania ich odpowiedzi. Jednocześnie zaskakująco duża część tej grupy (33%) korzysta z krótkich, ograniczonych kontekstowo promptów, co sugeruje, że nawet częste używanie AI nie zawsze wiąże się z pełnym wykorzystaniem jej potencjału. W grupie 40–69 lat średnia ocena umiejętności jest niższa (3,18) i zdecydowanie dominuje używanie uproszczonych promptów (u 91% osób tej grupy). Umiejętności osób 70+ nie były mierzone z uwagi na brak realnego korzystania z tych narzędzi.
Krytyczne myślenie
Osoby w wieku 18–25 lat uzyskały średnią 3,42, co wskazuje na częściową zdolność do weryfikowania treści generowanych przez AI, choć wynik ten pozostaje zaskakująco niski zważywszy na częstą ekspozycję na wygenerowane treści w mediach społecznościowych (np. AI Slop). Grupa 40–69 lat osiągnęła wynik 3,0, co sugeruje ostrożność, ale też mniejszą pewność w zakresie sprawdzania poprawności informacji. Niski wynik grupy 70+ (1,0) należy interpretować nie jako brak krytycznego myślenia, lecz jako efekt braku doświadczenia z AI. Obszar krytycznego myślenia o AI wśród osób starszych pozostaje tematem dalszych badań, które mogłyby uwzględnić brak korzystania z tych narzędzi wśród tej grupy.
Postawy emocjonalne
Najbardziej otwarte postawy wobec AI prezentują osoby młode (3,26), które częściej deklarują chęć dalszej nauki i umiarkowany optymizm wobec przyszłości. Grupa 40–69 lat wykazuje postawy nieco bardziej ambiwalentne (2,98), łączące dostrzeganie korzyści z obawami. Osoby 70+ cechuje niski poziom zaufania i wysoki poziom niepokoju (1,42), co może sprzyjać dalszemu wykluczeniu cyfrowemu.
Zestawienie czterech kategorii pokazuje, że AI literacy nie jest jednorodną kompetencją, lecz złożonym zbiorem wiedzy, umiejętności, refleksji krytycznej i postaw emocjonalnych. Młodsze pokolenia osiągają wyższe wyniki w każdej z kategorii, jednak nawet w tej grupie poziom AI literacy pozostaje umiarkowany, a nie wysoki. Wyniki pokazują, że różnice pokoleniowe w AI literacy wymagają zróżnicowanych działań edukacyjnych, uwzględniających nie tylko wiek, lecz także doświadczenia i postawy użytkowników.
- WNIOSKI
Przeprowadzona analiza potwierdza, że AI literacy stanowi kompetencję złożoną i silnie zróżnicowaną pokoleniowo, jednak różnice te nie zawsze przebiegają w sposób jednoznaczny bądź intuicyjny. Warto zauważyć, że deklarowana samoocena wiedzy nie musi odzwierciedlać rzeczywistego poziomu kompetencji. Wysoka lub umiarkowana ocena własnej wiedzy może bowiem wynikać z częstego kontaktu z terminem „sztuczna inteligencja” w mediach oraz jego obecności w dyskursie publicznym, a niekoniecznie z faktycznego rozumienia mechanizmów działania systemów SI.
Jednocześnie wyniki badania pokazują, że samo korzystanie z narzędzi AI nie zawsze idzie w parze z pogłębioną refleksją nad ich funkcjonowaniem. Może to sugerować, że sztuczna inteligencja jest często wykorzystywana w sposób instrumentalny – jako wygodne narzędzie – bez potrzeby rozumienia procesów stojących za generowanymi treściami. Tego rodzaju rozbieżność między użyciem technologii a rozumieniem jej działania stanowi istotny aspekt analizy AI literacy, szczególnie widoczny wśród młodszych użytkowników, którzy najczęściej mają kontakt z AI.
Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że osoby w wieku 18–25 lat uzyskały zaskakująco niski wynik (3,5) w zakresie weryfikowania treści wygenerowanych przez AI, co wskazuje jedynie na częściową zdolność krytycznej oceny mimo intensywnej ekspozycji na takie treści w mediach społecznościowych (np. AI slop).
Wyniki badania prowadzą do wniosku, że wyzwaniem współczesnej edukacji nie jest wyłącznie zwiększanie dostępu do technologii, lecz rozwijanie świadomego, krytycznego i refleksyjnego korzystania z AI. AI literacy jawi się więc nie jako kompetencja przyszłości, lecz jako pilna potrzeba teraźniejszości.
BIBLIOGRAFIA
Gemius. (2025, 7 sierpnia). Jak polscy internauci korzystają z ChatGPT? Wyniki raportu już dostępne. Gemius. https://gemius.com/pl/news/jak-polscy-internauci-korzystaja-z-chatgpt-wyniki-raportu-juz-dostepne/?utm_source=chatgpt.com
Kaur, A., & Chen, W. (2023). Exploring AI literacy among older adults. In Assistive Technology: Shaping a Sustainable and Inclusive World (pp. 9-16). IOS Press.
Kimiafar, K., Sarbaz, M., Tabatabaei, S. M., Ghaddaripouri, K., Mousavi, A. S., Mehneh, M. R., & Baigi, S. F. M. (2023). Artificial intelligence literacy among healthcare professionals and students: a systematic review. Frontiers in Health Informatics, 12(0), 168
Long, D., & Magerko, B. (2020). What is AI literacy? Competencies and design considerations. In Proceedings of the 2020 CHI conference on human factors in computing systems (pp. 1-16).
Tiernan, P., Costello, E., Donlon, E., Parysz, M., & Scriney, M. (2023). Information and Media Literacy in the Age of AI: Options for the Future. Education Sciences, 13(9), 906.