Internet w ostatnich czasach zrewolucjonizował cały świat i stał się nieodzowną częścią naszego życia. Stał się przy tym kolejną płaszczyzną życia do funkcjonowania w otaczającej nas rzeczywistości, która w tym przypadku zyskała miano wirtualnej. Już od samego początku zaczęto dostrzegać olbrzymie niebezpieczeństwo z tym związane i postanowiono opracowywać część prawa karnego poświęconego użytkowaniu Internetu. Jednak to w żaden nie zmniejszyło liczby przestępstw, a wraz z postępem technologicznym rośnie ona gwałtownie, a wykroczenia są coraz trudniejsze do wykrycia przez zwykłego człowieka. Na szczęście w ostatnich latach sztuczna inteligencja i nauki Data Science znalazły zastosowanie w tym obszarze.

Źródło: Adobe Stock.

Prawa użytkowników Internetu

Wraz z rozwojem technologii internetowych wirtualna rzeczywistość zaczęła znacząco wpływać na sposób życia w realnym świecie, a tym stała się miejscem dla bardzo dużej ilości nadużyć moralnych oraz przestępstw. Koniecznym i oczywistym stało się uregulowanie prawne sposobu użytkowania Internetu. Na początku jednak przypomnijmy sobie, czym właściwie jest prawo karne.

Czym jest prawo karne?

Prawo karne jest to zbiór przepisów, jasno definiujących czyny zabronione, a także konsekwencje ich popełniania przez obywatela [2]. Prawo karne charakteryzuje równość, co oznacza, że wszyscy są wobec niego równi. Prawo karne można podzielić na kilka metod, według kryteriów przedmiotu, zasady zastosowania i wagi zabronionych czynów.

W kolejnych trzech częściach prawa karnego zdefiniowane są: wszystkie czyny zabronione wraz z odpowiednimi dla nich karami kryminalnymi (prawo karne materialne); czynności procesowe związane z wykrywaniem i określaniem popełnionych przestępstw (prawo karne procesowe); czynności procesowe związane z wymierzaniem i egzekwowaniem kary (prawo karne wykonawcze). Prawo karne jest podzielone również ze względu na grupę odbiorców: wszyscy obywatele (prawo karne powszechne) oraz jasno zdefiniowane grupy osób (prawo karne indywidualne). Ze względu na powagę wypełnionych wykroczeń prawo karne dzieli się na dwie części: część dotycząca wykroczeń o niewielkiej szkodliwości społecznej (prawo karne dotyczące wykroczeń) oraz część dotycząca poważniejszych przestępstw (prawo karne sensu stricto).

Regulacje prawne użytkowania Internetu

Nie ma swoistego prawa Internetu. Jest jednak szereg przepisów w powszechnym prawie karnym, które obowiązują w Internecie. Większość artykułów oraz ustaw zawartych w Kodeksie karnym  dotyczy przeważnie ochrony danych osobowych i tożsamości użytkowników Internetu, ochrony wytwarzanej przez nich zawartości informatycznej (np. w postaci plików na serwerze) oraz przede wszystkim sposobu udostępniania za pomocą Internetu usług przez firmy i przedsiębiorstwa, bez których Internet byłby kompletnie bezużyteczny.

Poniżej przedstawiono krótką listę streszczeń najważniejszych artykułów Kodeksu karnego oraz innych ustaw dotyczących sposobu użytkowania Internetu.

• Kto bez wyraźniej zgody autora przywłaszcza sobie autorstwo jego tworu tworu, rozpowszechnia go bez podania autorstwa lub modyfikuje dany twór w jakikolwiek sposób, podlega grzywnie, karze ograniczenia lub pozbawienia wolności do lat 3. (Art. 115., Rozdział 14., Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych [4]).
• Kto pomawia inną osobę, grupę osób, instytucję lub jakikolwiek podmiot prawny za pomocą Internetu w taki sposób, które może poniżyć ją w opinii publicznej lub narazić na utratę zaufania podlega grzywnie albo karze ograniczenia wolności do 1 roku. Analogicznie karany jest ten, kto znieważa inną osobę w jej obecności albo choćby pod jej nieobecność, lecz publicznie lub w zamiarze, aby zniewaga do osoby tej dotarła (Art. 212. oraz 216. Kodeksu karnego [5]).
• Kto bez uprawnienia uzyskuje dostęp do informacji dla niego nieprzeznaczonej, podłączając się do sieci telekomunikacyjnej lub przełamując albo omijając elektroniczne, magnetyczne, informatyczne lub inne szczególne jej zabezpieczenie, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Tej samej karze podlega ten, kto bez uprawnienia uzyskuje dostęp do całości lub części systemu informatycznego lub kto w celu uzyskania informacji, do której nie jest uprawniony, zakłada lub posługuje się urządzeniem podsłuchowym.(Art. 267. Kodeksu karnego [5]).
• Kto, nie będąc do tego uprawnionym, niszczy, uszkadza, usuwa lub zmienia zapis istotnej informacji albo w inny sposób udaremnia lub znacznie utrudnia osobie uprawnionej zapoznanie się z nią, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Dodatkowo, gdy dana informacja jest zawarta na nośniku informatycznym, wysokość tej kary może wynieść nawet 3 lata, a ponadto 5 lat, gdy właściciel danej informacji poniesie w związku z przestępstwem znaczną szkodę majątkową. (Art. 268. Kodeksu karnego [5]).
• Kto, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub wyrządzenia innej osobie szkody, bez upoważnienia, wpływa na automatyczne przetwarzanie, gromadzenie lub przekazywanie danych informatycznych lub zmienia, usuwa albo wprowadza nowy zapis danych informatycznych, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. (Art. 287. Kodeksu karnego [5]).

Jak sztuczna inteligencja ujawnia kryminalistów

Zacznijmy analizę polskim akcentem [1]. W grudniu 2020 r. Rada Ministrów przyjęła „Politykę dla rozwoju sztucznej inteligencji w Polsce od roku 20201”. Jak wskazują autorzy: „w najbliższym czasie czeka nas radykalny wzrost zastosowań rozwiązań sztucznej inteligencji we wszystkich dziedzinach życia i gospodarki”. Dokument zawiera kierunki działań wdrażających sztuczną inteligencję m.in. w sektorze publicznym, wytyczając cele krótkoterminowe (do 2023 r.), średnioterminowe (do 2027 r.) oraz długoterminowe (po 2027 r.). Plan w kontekście sądów wyznacza dalsze oswajanie sędziów z nowymi technologiami. Wdrożenie przez programistów sztucznej inteligencji w sądownictwie może być owocne dla obu stron: sztuczna inteligencja przyniosłaby korzyści dla sądownictwa w postaci nowoczesnych programów komputerowych skracających czas pracy orzeczników i sekretarzy, a sądownictwo może wesprzeć rozwój sztucznej inteligencji poprzez udostępnienie (zanonimizowanych) danych wysokiej jakości, bez których nie jest możliwe prawidłowe testowanie wytworzonych algorytmów.

Takie działania pozwalają na skrócenie czasu pracy i pomoc w ocenie sprawy. W jaki sposób mogą istnieć zaawansowane metody wykrywania przestępstw?

Metody wykrywania przestępstw

W tym momencie przedstawimy dwie metody wykrywania przestępstw we współczesnym Internecie, które wykorzystują sztuczną inteligencję oraz nauki Data Science.

Tworzenie portretu psychologicznego

Sztuczna inteligencja działa aktywnie w strefie Big Data na potrzeby gromadzenia i analizy informacji. AI jest w stanie nauczyć się czytać, rozumieć i analizować ruch użytkownika w sieci. Powstały model ML karmiony jest wszelakimi metadanymi zgromadzonymi dla poszczególnych gości Internetu. Ciasteczka, odwiedzone strony, pozostawione komentarze, przeglądane strony czy nawet dokonane zakupy stanowią świetny pokarm dla sztucznej inteligencji. Już dziś AI jest w stanie profilować i odróżniać użytkowników na podstawie ich zachowania w sieci. W przyszłości AI może profilować ludzi i oceniać ich poziom zadowolenia, nastrój czy plany na weekend ze znaczną skutecznością. Kwestią czasu jest algorytm który pozwoli poprawnie profilować typ użytkowników w sieci. Takie narzędzie pozwoli na flagowanie potencjalnie niebezpiecznych jednostek z punktu widzenia prawa człowieka.

Przewidywanie trendów społecznościowych

Podobnie jak z profilami użytkowników, AI może analizować ruch w sieci do przewidzenia aktualnego trendu w Internecie. Twitter, YouTube czy TikTok to świetne narzędzia które pozwalają na gromadzenie i analizę materiałów zamieszczanych w social mediach. Model sztucznej inteligencji który potrafi przewidzieć kolejny trend społecznościowy pozwala na ocenę kolejnych ruchów w social mediach. Jeśli nowy trend stanowić będzie zagrożenie moralne, propagować hate lub nawoływać do przemocy, znając jego genezę, można łatwo dotrzeć do jego źródła i skupić się na autorze buntów z pominięciem tak zwanych pożytecznych troli. Narzędzie to znajdzie i usunie toksyczne jednostki z Internetu.

Skuteczność poszukiwań

Na podstawie pracy [6] można stwierdzić, że skuteczność prac prowadzących do wykrywania i przeciwdziałania przestępstw z wykorzystaniem Internetu jest bardzo niska. Dowodem tego są dane statystyczne na temat przeprowadzania spraw kierowanych do sądów – pomimo i tak niewielkiej ilości takich spraw w porównaniu do liczby dokonywanych przestępstw, jedynie w przypadku 5% takich spraw kończy się się wszczęciem postępowania oraz ostatecznym znalezieniem i ukaraniem właściwego sprawcy. Ponadto aż w 40% rozpoczętych postępowań zwracano się do ekspertów IT w celu pomocy w postępowaniu, niemniej jednak i tak w znacznej większości takich spraw nie udało się ich doprowadzić do pozytywnego zakończenia.

Powszechnie eksperci uważają, że z punktu widzenia prawa już nie można zrobić zbyt wiele w celu przeciwdziałaniu i zwalczaniu cyberprzestępstw, co pokazują dane statystyczne. Pomimo coraz bardziej zaawansowanej technologii używanej do ujawniania przestępstw w sieci ich liczba cały czas rośnie, ponieważ osoby atakujące również mają coraz doskonalsze narzędzia oraz wiedzę i doświadczenie do przeprowadzania ataków. Zatem jednym z niewielu aspektów, w obrębie którego moglibyśmy podnieść bezpieczeństwo w sieci, jest zastosowanie sztucznej inteligencji oraz Data Science do trenowania modeli i przewidywania dalszych etapów działania potencjalnych cyberprzestępców.

Prawo przyszłości

W tym miejscu warto nawiązać do filmu Stevena Spielberga pod tytułem „Raport Mniejszości”. Film oparty jest na założeniu, że istnieje coś takiego jak absolutnie niezawodna forma jasnowidzenia. Na Ziemi powstała Agencja Prewencji, która dzięki opartym o prekognicję technologiom karze sprawcę, zanim jeszcze popełni on przestępstwo. W procesie przewidywania przyszłości bierze udział trzech jasnowidzów i tylko gdy większość z nich ma tę samą wizję, uznaje się jasnowidzenie za prawdziwe. Akcja filmu toczy się w niedalekiej przyszłości, gdzie bohater grany przez Toma Cruisa zostaje uznany za przyszłego przestępcę, który zamorduje człowieka.

Gdyby z powyższego scenariusza zastąpić elementy jasnowidzów działaniami sztucznej inteligencji, możemy uzyskać bardzo podobny rezultat możliwy do zrealizowania w przyszłości. Taki świat w którym sztuczna inteligencja profiluje użytkowników Internetu do tego stopnia, gdzie jest w stanie skutecznie określić jego profil psychologiczny i przyszłe motywy, mogłaby przewidzieć potencjalne ataki łamiące prawo człowieka. Ten scenariusz jest w zasięgu aktualnej technologii, a z czasem skuteczność takiego rozwiązania będzie wzrastać. Można stwierdzić, że celniejszym będzie postawienie pytanie “nie czy, a kiedy” taki scenariusz zostanie wprowadzony w życie. Już teraz rozbudowane maszyny AI są wykorzystywane szeroko w obszarach oceny zachowań człowieka – czy to w ocenie zdolności kredytowej lub procedur rekrutacyjnych. W przyszłości do ocen sztucznej inteligencji w roli sędziego należeć będą ludzkie czyny i zachowania.

Z perspektywy ogółu, możliwość przewidziana zbrodni zanim zostanie ona popełniona brzmi jak świetne narzędzie do ochrony ludzkiego mienia i życia. Z drugiej jednak strony – z perspektywy jednostki, taki zabieg wymaga ciągłego monitorowania, inwigilacji i analizy każdego ruchu w sieci. Ponadto istnieje zawsze aspekt tego, jak skuteczny jest to osąd sztucznej inteligencji. Warto podkreślić kolejny moralny aspekt całego procederu – Czy można skazać osobę zanim popełni ona przestępstwo? Tu właśnie pojawia się drugi, niejako ukryty problem. Czy zdolność poznania przyszłości wystarcza aby podejmować działania w jej ocenie, czy może argument przestępstwa niepodlegającego karze dopóki się nie wydarzy jest silniejszy. Na te pytania i rozważania z pewnością trzeba będzie odpowiedzieć jako społeczeństwo. Warto być świadom wyborów, zanim zostaną one narzucone przez zmieniający się świat.

 

Bibliografia:

[1] Sztuczna inteligencja w służbie polskiego sądu – propozycje rozwiązań. Iustitia, Kwartalnik Stowarzyszenia Sędziów Polskich. Link: https://www.kwartalnikiustitia.pl/sztuczna-inteligencja-w-sluzbie-polskiego-sadu-propozycje-rozwiazan,11426

[2] Czym jest prawo karne? Pojęcia, podział, funkcje, źródła prawa. Socium. Link: https://www.socium.pl/czym-jest-prawo-karne-pojecia-podzial-funkcje-zrodla-prawa.html

[3] Prawo w Internecie. Bezpieczny Internet. Link: https://www.lozbjn.edu.pl/bi/prawo.html

[4] Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych, Rozdział 14. Link: http://www.prawoautorskie.pl/roz-14-odpowiedzialnosc-karna

[5] Kodeks karny. Dziennik ustaw. Link: https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/kodeks-karny-16798683

[6] Skuteczność zwalczania przestępstw przeciwko bezpieczeństwu elektronicznie przetwarzanej informacji na podstawie badań aktowych przestępstwa z art. 287 k.k. Konrad Buczkowski. Link: https://iws.gov.pl/wp-content/uploads/2018/09/Konrad-Buczkowski-Skuteczno%C5%9B%C4%87-zwalczania-przest%C4%99pstw-przeciwko-bezpiecze%C5%84stwu-elektronicznie-przetwarzanej-informacji-na-podstawie-bada%C5%84-aktowych-przest%C4%99pstwa-art.-287-k.k.-137.pdf