Od kiedy japo\u0144ski in\u017cynier Masahiro Mori w 1970 roku opisa\u0142 zjawisko zwane Dolin\u0105 Niesamowito\u015bci, temat ten nieprzerwanie fascynuje badaczy z r\u00f3\u017cnych dziedzin \u2013 od psychologii i neuronauki po robotyk\u0119 i sztuczn\u0105 inteligencj\u0119. Przez lata powsta\u0142o wiele koncepcji t\u0142umacz\u0105cych, dlaczego istoty przypominaj\u0105ce ludzi, ale odbiegaj\u0105ce od nich w subtelny spos\u00f3b, wywo\u0142uj\u0105 w nas uczucie niepokoju, a czasem nawet wstr\u0119tu. Cho\u0107 nasz m\u00f3zg \u015bwietnie rozpoznaje ludzkie twarze i emocje, to nawet drobne r\u00f3\u017cnice mog\u0105 przekroczy\u0107 granic\u0119, kt\u00f3ra dzieli cz\u0142owiecze\u0144stwo od \u201enieludzko\u015bci\u201d.<\/p>\n Jedna z cz\u0119sto przywo\u0142ywanych teorii g\u0142osi, \u017ce to ewolucyjny mechanizm obronny \u2013 zdolno\u015b\u0107 do szybkiego zauwa\u017cenia, \u017ce co\u015b z czyim\u015b wygl\u0105dem lub zachowaniem jest nie w porz\u0105dku, mog\u0142a w przesz\u0142o\u015bci zapewnia\u0107 przetrwanie. Twarz, kt\u00f3ra jest niemal ludzka, ale wykazuje pewne nienaturalne cechy \u2013 jak dziwna mimika czy nienaturalny ruch oczu \u2013 mo\u017ce uruchamia\u0107 w nas systemy ostrzegawcze.<\/p>\n Inna koncepcja sugeruje, \u017ce mamy do czynienia z konfliktem poznawczym \u2013 m\u00f3zg nie potrafi jednoznacznie zaklasyfikowa\u0107 obiektu jako cz\u0142owieka lub nie-cz\u0142owieka, przez co dochodzi do wewn\u0119trznej sprzeczno\u015bci. To napi\u0119cie mi\u0119dzy tym, co znajome, a tym, co obce, mo\u017ce zak\u0142\u00f3ca\u0107 nasze poczucie sp\u00f3jno\u015bci i wywo\u0142ywa\u0107 dyskomfort.<\/p>\n Badania z zakresu neuronauki pokazuj\u0105, \u017ce ten specyficzny odbi\u00f3r \u201eprawie ludzkich\u201d postaci anga\u017cuje konkretne obszary m\u00f3zgu, zw\u0142aszcza kor\u0119 przedczo\u0142ow\u0105 (odpowiedzialn\u0105 za wy\u017csze procesy poznawcze i analiz\u0119 spo\u0142eczn\u0105) oraz cia\u0142o migda\u0142owate (kt\u00f3re reaguje na bod\u017ace emocjonalne, w tym strach). Oba te regiony uaktywniaj\u0105 si\u0119 silniej, gdy widzimy co\u015b, co wizualnie lub ruchowo nie do ko\u0144ca zgadza si\u0119 z naszymi oczekiwaniami.<\/p>\n Co ciekawe, nie wszyscy reaguj\u0105 na Dolin\u0119 Niesamowito\u015bci w ten sam spos\u00f3b. R\u00f3\u017cnice indywidualne s\u0105 wyra\u017ane \u2013 niekt\u00f3rzy s\u0105 bardziej wyczuleni na \u201enieludzkie\u201d detale. Mo\u017ce to wynika\u0107 zar\u00f3wno z cech biologicznych, jak np. empatii, jak i z do\u015bwiadcze\u0144 kulturowych czy \u015brodowiskowych, np. cz\u0119stego kontaktu z nowoczesn\u0105 technologi\u0105, animacjami czy robotami.<\/p>\n Cho\u0107 koncepcja Doliny Niesamowito\u015bci zdoby\u0142a du\u017ce uznanie, nie brakuje sceptyk\u00f3w. Wielu naukowc\u00f3w uwa\u017ca, \u017ce nie mamy do czynienia z jednym zjawiskiem, ale raczej z zespo\u0142em reakcji psychologicznych i percepcyjnych, kt\u00f3re mog\u0105 wynika\u0107 z r\u00f3\u017cnych przyczyn i przejawia\u0107 si\u0119 w odmiennych sytuacjach \u2013 od wygl\u0105du, przez spos\u00f3b poruszania si\u0119, po ton g\u0142osu.<\/p>\n Z jednej strony, reakcje na postacie \u201eniemal ludzkie\u201d mog\u0105 by\u0107 zale\u017cne od kontekstu kulturowego lub generacyjnego. Osoby wychowane w otoczeniu technologii, robot\u00f3w czy efekt\u00f3w komputerowych mog\u0105 by\u0107 na nie bardziej odporne.<\/p>\n Z drugiej strony, niekt\u00f3rzy badacze twierdz\u0105, \u017ce efekt Doliny Niesamowito\u015bci to po prostu wynik og\u00f3lnych mechanizm\u00f3w poznawczych \u2013 np. trudno\u015bci w kategoryzacji lub braku przyzwyczajenia do okre\u015blonych bod\u017ac\u00f3w. To, co uznajemy za \u201edziwne\u201d, mo\u017ce by\u0107 efektem niepewno\u015bci poznawczej.<\/p>\n Istniej\u0105 dwa podstawowe sposoby wyj\u015bcia z \u201cDoliny niesamowito\u015bci\u201d – obiekt mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 mniej podobny, albo bardziej podobny do prawdziwego, zdrowego cz\u0142owieka.\u00a0<\/span><\/p>\n Tworz\u0105c robota lub animowan\u0105 posta\u0107, kt\u00f3ra nie powinna wzbudza\u0107 w odbiorcach l\u0119ku, cz\u0119sto stosowane jest celowe odrzucenie d\u0105\u017cenia do maksymalnego podobie\u0144stwa do cz\u0142owieka. Dzi\u0119ki takiemu podej\u015bciu mo\u017cna ca\u0142kowicie unikn\u0105\u0107 wpadni\u0119cia w \u201cDolin\u0119 niesamowito\u015bci\u201d. Psychologowie wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 dwa g\u0142\u00f3wne rodzaje dehumanizacji – obydwie formy dehumanizacji s\u0105 zwi\u0105zane z tym, jak postrzegamy umys\u0142 jakiego\u015b obiektu, czyli jego zdolno\u015b\u0107 do dzia\u0142ania i odczuwania.<\/span><\/p>\n W tym przypadku obiekty przestaj\u0105 by\u0107 postrzegani jako istoty rozumne i cywilizowane, a zaczynaj\u0105 by\u0107 postrzegane bardziej jako zwierz\u0119ta. Nie mo\u017cna wi\u0119c w ich przypadku m\u00f3wi\u0107 o cechach takich jak samokontrola, inteligencja, moralno\u015b\u0107 czy kultura \u2013 czyli wszystko to, co uznajemy za r\u00f3\u017cni\u0105ce ludzi od zwierz\u0105t. Taka percepcja pozwala widzie\u0107 obiekt jako ni\u017csz\u0105 form\u0119 \u017cycia \u2013 co\u015b, co mo\u017cna kontrolowa\u0107 lub wykorzystywa\u0107 do w\u0142asnych cel\u00f3w bez zwracania uwagi na emocje i odczucia obiektu.<\/span><\/p>\n Ten rodzaj dehumanizacji opiera si\u0119 na tym, \u017ce obiekt jest pozbawiony emocji, indywidualno\u015bci i ciep\u0142a \u2013 traktowany jest jak bezuczuciowy automat. Przestaje by\u0107 kim\u015b, kto czuje, kocha, cierpi. Taki spos\u00f3b my\u015blenia sprawia, \u017ce widzimy obiekty nie jako ludzi, jako zimne maszyny, narz\u0119dzia, kt\u00f3re s\u0105 wytworem r\u0105k cz\u0142owieka i stworzone zosta\u0142y po to, aby pomaga\u0107 mu w wykonywaniu powtarzalnych czy uci\u0105\u017cliwych czynno\u015bci.<\/span><\/p>\n Badania wykaza\u0142y mi\u0119dzy innymi, \u017ce przeczytanie przed przyst\u0105pieniem do interakcji z robotem kr\u00f3tkiej informacji:<\/span><\/p>\n \u201cAlthough advanced robots can look similar to humans, they lack the most essential of human qualities-the ability to feel. Robots cannot experience love, desire, or any other emotions. They completely lack the ability to feel pain or pleasure. Unlike people, robots are not conscious; there is nothing that it is like to be them. Robots are merely a collection of cold silicon circuits.\u201d<\/span><\/p>\n \u201eChocia\u017c zaawansowane roboty mog\u0105 wygl\u0105da\u0107 podobnie do ludzi, brakuje im najistotniejszej cechy ludzkiej \u2013 zdolno\u015bci do odczuwania. Roboty nie potrafi\u0105 do\u015bwiadcza\u0107 mi\u0142o\u015bci, po\u017c\u0105dania ani \u017cadnych innych emocji. Ca\u0142kowicie brak im zdolno\u015bci do odczuwania b\u00f3lu czy przyjemno\u015bci. W przeciwie\u0144stwie do ludzi, roboty nie s\u0105 \u015bwiadome. Roboty to jedynie zbi\u00f3r zimnych obwod\u00f3w krzemowych.\u201d<\/span><\/p><\/blockquote>\n Znacz\u0105co zmniejszy\u0142y wyst\u0119powanie zjawiska doliny niesamowito\u015bci w\u015br\u00f3d uczestnik\u00f3w badania, niezale\u017cnie od tego, czy w kolejnym kroku osoby uczestnicz\u0105ce w badaniu ogl\u0105da\u0142y tylko film z istot\u0105 humanoidaln\u0105, czy wchodzi\u0142y w interakcj\u0119 z humanoidalnymi robotami w obs\u0142ugiwanym przez nie hotelu (Henn na Hotel w Japonii).<\/span><\/p>\n Sama sie\u0107 hoteli Henn na Hotel, kt\u00f3rej obiekt w Sasebo, zosta\u0142 w 2015 roku wpisany do Ksi\u0119gi Rekord\u00f3w Guinessa jako pierwszy hotel obs\u0142ugiwany przez robotyczny personel, r\u00f3wnie\u017c stosuje w niekt\u00f3rych swoich obiektach dehumanizacj\u0119 animalistyczn\u0105 – klienci mog\u0105 zdecydowa\u0107 si\u0119 na wyb\u00f3r plac\u00f3wki, w kt\u00f3rej zamiast robot\u00f3w humanoidalnych obs\u0142ugiwa\u0107 ich b\u0119d\u0105 roboty przypominaj\u0105ce dinozaury.\u00a0<\/span><\/p>\n Antropomorfizacja to zabieg polegaj\u0105cy na nadawaniu zwierz\u0119tom lub przedmiotom nieo\u017cywionym cech ludzkich. Mo\u017ce on odnosi\u0107 si\u0119 nie tylko do upodabniania wygl\u0105du fizycznego antropomorfizowanych obiekt\u00f3w do ludzi, ale r\u00f3wnie\u017c do dodawania im pozor\u00f3w uczu\u0107 czy emocji. Zabieg ten jest cz\u0119sto wykorzystywana w literaturze, animacji i innych dziedzinach kultury (np. greccy bogowie przedstawiani jako ludzie w mitologii).<\/span><\/p>\n Badania przeprowadzone przez badaczy z uniwersytetu w Genewie udowodni\u0142y, \u017ce sama zmiana sposobu, w jaki robot prowadzi konwersacj\u0119 z u\u017cytkownikiem mo\u017ce wp\u0142yn\u0105\u0107 na jego postrzeganie jako mniej dziwnego i wrogiego. W badaniu wykorzystany zosta\u0142 robot Nadine, kt\u00f3ry jest jednym z najbardziej realistycznych humanoidalnych robot\u00f3w spo\u0142ecznych, zaprojektowanym do interakcji z lud\u017ami. Zastosowany w nim pierwotnie chatbot A.L.I.C.E., oparty na regu\u0142ach system zbudowany\u00a0 przy u\u017cyciu j\u0119zyka AIML (Artificial Intelligent Markup Language) zosta\u0142 na czas badania zast\u0105piony systemem konwersji zbudowanym za pomoc\u0105 frameworka LangGraph i wykorzystuj\u0105cym model gpt-4o-mini od OpenAI.<\/span><\/p>\n Nast\u0119pnie uczestnicy byli zapraszani do prowadzenia swobodnej, otwartej rozmowy z robotem, w kt\u00f3rej mogli samodzielnie wybiera\u0107 tematy i zadawa\u0107 pytania bez \u017cadnych z g\u00f3ry narzuconych ogranicze\u0144, a nast\u0119pnie zako\u0144czy\u0107 rozmow\u0119 w dowolnym momencie. Po jej zako\u0144czeniu byli proszeni o ocen\u0119 interakcji z robotem. Na podstawie zebranych odpowiedzi autorzy stwierdzili, \u017ce w og\u00f3lno\u015bci odnotowano istotny spadek w postrzeganiu dziwno\u015bci robota i zwi\u0119kszenie zadowolenia z korzystania z niego. Uczestnicy badania doceniali zw\u0142aszcza p\u0142ynno\u015b\u0107 i sp\u00f3jno\u015b\u0107 rozmowy (naturalno\u015b\u0107) oraz zdolno\u015b\u0107 do utrzymania zaanga\u017cowania. Mimo zastosowania zaawansowanego LLM nie uda\u0142o si\u0119 w ca\u0142o\u015bci wyeliminowa\u0107 zjawiska \u201cDoliny niesamowito\u015bci\u201d – cz\u0119\u015b\u0107 u\u017cytkownik\u00f3w badania nadal odczuwa\u0142a dyskomfort podczas interakcji z robotem Nadine.\u00a0<\/span><\/p>\n Jednym z najci\u0119\u017cszych do odwzorowania aspekt\u00f3w ludzkiego cia\u0142a jest mimika zwi\u0105zana z emocjami. Gry komputerowe i animacje cz\u0119sto s\u0105 krytykowane za nienaturalne grymasy pojawiaj\u0105ce si\u0119 na twarzach cyfrowych postaci, co mo\u017ce mie\u0107 zwi\u0105zek z wyst\u0119powaniem zjawiska \u201cUncanny valley\u201d. Problem ten mo\u017cna rozwi\u0105za\u0107 mi\u0119dzy innymi stosuj\u0105c technologi\u0119 motion capture zbieraj\u0105ce po\u0142o\u017cenie marker\u00f3w podczas wykonywania okre\u015blonych czynno\u015bci przez ludzkich aktor\u00f3w, a nast\u0119pnie stosowa\u0107 zebrane w ten spos\u00f3b dane do postaci w \u015bwiecie cyfrowym.\u00a0<\/span><\/p>\n Rozwi\u0105zaniem, kt\u00f3re nie wymaga stosowania profesjonalnych (i drogich) urz\u0105dze\u0144 motion capture i umo\u017cliwia prostsze tworzenie realistycznych animacji twarzy jest zaprezentowany przez Nvidi\u0119 model Audio2Face, kt\u00f3ry przewiduje zmiany po\u0142o\u017cenia kluczowych punkt\u00f3w twarzy na podstawie dostarczonych pr\u00f3bek d\u017awi\u0119ku. Rozwi\u0105zanie to jest mo\u017cliwe do wykorzystania mi\u0119dzy innymi z modelami MetaHuman w \u015brodowisku Unreal Engine. Istniej\u0105 r\u00f3wnie\u017c podobne rozwi\u0105zania, kt\u00f3re na podstawie pr\u00f3bki d\u017awi\u0119kowej przewiduj\u0105 tak\u017ce animacje r\u0105k cyfrowego awatara.<\/span><\/p>\n Wideo prezentuj\u0105ce dzia\u0142anie najnowszej wersji modelu Audio2Face:<\/span><\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/architeles.eu\/ethics\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/uncanny_example-1024x952.png\")
\u017cr\u00f3d\u0142o: https:\/\/www.newscientist.com\/article\/dn28432-into-the-uncanny-valley-80-robot-faces-ranked-by-creepiness\/<\/figcaption><\/figure>\n![\"\"](\"https:\/\/architeles.eu\/ethics\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/Kaspar-1024x773.png\")
Jak poradzi\u0107 sobie z Uncanny Valley – czyli co zrobi\u0107, \u017ceby roboty przesta\u0142y nas przera\u017ca\u0107?<\/span><\/h2>\n
Dehumanizacja – zmniejszenie podobie\u0144stwa do cz\u0142owieka<\/span><\/h3>\n
Dehumanizacja animalistyczna<\/span><\/h4>\n
Dehumanizacja mechanistyczna<\/span><\/h4>\n
![\"\"](\"https:\/\/architeles.eu\/ethics\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/henn_na_hotel-1024x804.jpg\")
Antropomorfizacja\u00a0 – zwi\u0119kszenie podobie\u0144stwa do cz\u0142owieka<\/span><\/h3>\n
LLM jako spos\u00f3b uczynienia robota bardziej podobnym do cz\u0142owieka<\/span><\/h4>\n
![\"\"](\"https:\/\/architeles.eu\/ethics\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/nadine-1024x680.jpg\")
Nvidia Audio2Face<\/span><\/h4>\n