Znaczna cz\u0119\u015b\u0107 tej debaty prowadzona jest jednak w ramach refleksji normatywnej, filozoficznej lub prawnej, cz\u0119sto oderwanej od do\u015bwiadcze\u0144 os\u00f3b bezpo\u015brednio zwi\u0105zanych z praktyk\u0105 wojskow\u0105. W konsekwencji powstaje napi\u0119cie pomi\u0119dzy humanistycznymi rozwa\u017caniami nad etyk\u0105 wojny, prowadzonymi z komfortowej pozycji profesorskich foteli i studenckich biurek, a pragmatycznym, instrumentalnym podej\u015bciem charakterystycznym dla \u015brodowisk wojskowych. Niniejszy tekst ma na celu cz\u0119\u015bciowe wype\u0142nienie tej luki poprzez jako\u015bciow\u0105 analiz\u0119 opinii wojskowych, by\u0142ych wojskowych oraz trener\u00f3w strzelectwa wojskowego na temat u\u017cycia system\u00f3w sztucznej inteligencji w dzia\u0142aniach wojennych.<\/p>\n
Ju\u017c w literackiej wizji Stanis\u0142awa Lema zawarta zosta\u0142a intuicja, kt\u00f3ra z dzisiejszej perspektywy okazuje si\u0119 zaskakuj\u0105co trafna (Lem, 2024). W wydanej w 1964 roku ksi\u0105\u017cce Niezwyci\u0119\u017cony<\/em> autor konfrontuje ludzi dysponuj\u0105cych ogromnym, pot\u0119\u017cnym technologicznie sprz\u0119tem wojskowym z przeciwnikiem, kt\u00f3ry pozbawiony jest zar\u00f3wno \u015bwiadomo\u015bci, jak i centralnego dowodzenia. R\u00f3j drobnych, autonomicznych maszyn (dzi\u015b powiedzieliby\u015bmy: dron\u00f3w) nie wygrywa dzi\u0119ki sile ognia, przewadze informacyjnej czy ponadprzeci\u0119tnie wysokiej inteligencji rozumianej na spos\u00f3b ludzki, lecz dzi\u0119ki masowo\u015bci, zdolno\u015bci adaptacji oraz oboj\u0119tno\u015bci wobec strat. Kluczowe w tej scenie nie jest samo zwyci\u0119stwo maszyn, lecz spos\u00f3b, w jaki ca\u0142kowicie podwa\u017caj\u0105 one klasyczne wyobra\u017cenia o wojnie. Trudno m\u00f3wi\u0107 tu o starciu armii, jakiejkolwiek hierarchii dowodzenia czy mo\u017cliwo\u015bci wskazania os\u00f3b odpowiedzialnych za stosowanie przemocy. Lem pokazuje konflikt, w kt\u00f3rym nie spos\u00f3b wskaza\u0107 pojedynczego sprawcy, decyzji ani intencji. Przemoc staje si\u0119 procesem systemowym, naturalnym, z normatywnego punktu widzenia: prze\u017aroczystym. Z tej perspektywy pora\u017cka ludzi nie wynika z technologicznego zacofania, lecz z przywi\u0105zania do kategorii sensu, kontroli i moralnego sprawstwa, kt\u00f3re w starciu z rozproszonymi, autonomicznymi systemami trac\u0105 swoj\u0105 operacyjno\u015b\u0107 (Lem, 2024).<\/p>\n Ta literacka intuicja stanowi u\u017cyteczne t\u0142o interpretacyjne dla niniejszego badania, kt\u00f3re nie podejmuje pr\u00f3by normatywnej oceny sztucznej inteligencji w wojnie, lecz rekonstruuje sposoby, w jakie osoby bezpo\u015brednio zwi\u0105zane z praktyk\u0105 wojskow\u0105 postrzegaj\u0105 rol\u0119 autonomicznych system\u00f3w, ich skuteczno\u015b\u0107 oraz granice sensowno\u015bci etycznych rozwa\u017ca\u0144 w realiach wsp\u00f3\u0142czesnego konfliktu zbrojnego. Celem badania nie jest rozstrzyganie, czy u\u017cycie sztucznej inteligencji w wojnie jest moralnie dopuszczalne, lecz rekonstrukcja sposob\u00f3w, w jakie aktorzy posiadaj\u0105cy do\u015bwiadczenie militarne postrzegaj\u0105 rol\u0119 SI, jej ograniczenia oraz znaczenie debat etycznych w kontek\u015bcie realnych konflikt\u00f3w zbrojnych, ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem wojny w Ukrainie.<\/p>\n Ramy teoretyczne i kontekst problemu<\/strong><\/p>\n W literaturze przedmiotu autonomiczne systemy bojowe najcz\u0119\u015bciej analizowane s\u0105 w kontek\u015bcie trzech powi\u0105zanych ze sob\u0105 zagadnie\u0144: autonomii technologicznej, odpowiedzialno\u015bci moralnej oraz dehumanizacji wojny (Petraeus & Roberts 2024). Autonomia system\u00f3w sztucznej inteligencji bywa rozumiana w\u0105sko, to jest: jako zdolno\u015b\u0107 do wykonywania okre\u015blonych zada\u0144 bez bie\u017c\u0105cej kontroli cz\u0142owieka; lub szeroko, a wi\u0119c jako potencjalna zdolno\u015b\u0107 do samodzielnego podejmowania decyzji o u\u017cyciu przemocy. To drugie uj\u0119cie budzi najwi\u0119ksze kontrowersje etyczne i stanowi punkt odniesienia dla postulat\u00f3w zakazu tak zwanych \u201ekiller robots\u201d (Petraeus & Roberts 2024).<\/p>\n Jednocze\u015bnie w badaniach nad wojn\u0105 coraz cz\u0119\u015bciej pojawia si\u0119 poj\u0119cie delegowania odpowiedzialno\u015bci (moral outsourcing<\/em>), opisuj\u0105ce proces przenoszenia ci\u0119\u017caru decyzyjnego z cz\u0142owieka na systemy techniczne (Lindgren, 2023). W przypadku sztucznej inteligencji w wojsku prowadzi to do pyta\u0144 o to, kto ponosi odpowiedzialno\u015b\u0107 za b\u0142\u0119dne decyzje algorytmu: programista, dow\u00f3dca, pa\u0144stwo czy sama technologia jako \u201eaktor spo\u0142eczny\u201d, rozumiany tutaj w uj\u0119ciu Latourowskim (Latour, 2010).<\/p>\n Jak ju\u017c wspomnianio, istotnym w\u0105tkiem jest dehumanizacja wojny. Proces ten jest rozumiany tutaj zar\u00f3wno jako oddalenie sprawcy od skutk\u00f3w przemocy, jak i redukcja przeciwnika do obiektu danych. W tym sensie autonomiczne drony czy systemy rozpoznania oparte na SI mog\u0105 jednocze\u015bnie zwi\u0119ksza\u0107 skuteczno\u015b\u0107 militarn\u0105 i os\u0142abia\u0107 tradycyjne mechanizmy moralnej kontroli przemocy.<\/p>\n Niniejsze badanie konfrontuje te w\u0105tki teoretyczne z perspektyw\u0105 praktyk\u00f3w wojskowych, dla kt\u00f3rych wojna jest przede wszystkim przestrzeni\u0105 chaosu, niepewno\u015bci i presji decyzyjnej, a nie abstrakcyjnym polem rozwa\u017ca\u0144 normatywnych.<\/p>\n Metodologia badania i dob\u00f3r pr\u00f3by<\/strong><\/p>\n Badanie mia\u0142o charakter jako\u015bciowy i eksploracyjny. Zastosowan\u0105 metod\u0105 by\u0142 wywiad swobodny, umo\u017cliwiaj\u0105cy respondentom swobodne formu\u0142owanie opinii oraz odnoszenie si\u0119 do w\u0142asnych do\u015bwiadcze\u0144 zawodowych.<\/p>\n Pr\u00f3ba zosta\u0142a dobrana celowo i obejmowa\u0142a pi\u0119\u0107 os\u00f3b: wojskowych czynnych zawodowo, by\u0142ych wojskowych oraz trener\u00f3w strzelectwa wojskowego. W\u015br\u00f3d wojskowych byli to: by\u0142y operator wojsk specjalnych, \u017co\u0142nierz piechoty zmotoryzowanej oraz pilot helikopter\u00f3w. Respondenci posiadali do\u015bwiadczenie zwi\u0105zane z klasycznymi oraz nowoczesnymi technologiami wojskowymi, szkoleniem bojowym lub analiz\u0105 wsp\u00f3\u0142czesnych konflikt\u00f3w zbrojnych. Badanie nie mia\u0142o charakteru reprezentatywnego; jego celem by\u0142a eksploracja dominuj\u0105cych sposob\u00f3w my\u015blenia w okre\u015blonym \u015brodowisku zawodowym.<\/p>\n Przebieg wywiad\u00f3w<\/strong><\/p>\n Wywiady przeprowadzono w formie online. Ka\u017cdy wywiad trwa\u0142 oko\u0142o 15 minut. Ze wzgl\u0119du na charakter badania oraz zgod\u0119 respondent\u00f3w, rozmowy nie by\u0142y nagrywane. Zamiast tego sporz\u0105dzano szczeg\u00f3\u0142owe notatki badawcze. Taka forma ogranicza mo\u017cliwo\u015b\u0107 analizy j\u0119zykowej, lecz pozwala na rekonstrukcj\u0119 sens\u00f3w i g\u0142\u00f3wnych w\u0105tk\u00f3w wypowiedzi.<\/p>\n Analiza materia\u0142u<\/strong><\/p>\n Materia\u0142 empiryczny poddano jako\u015bciowej analizie tre\u015bci. Na podstawie notatek z wywiad\u00f3w wyodr\u0119bniono powtarzaj\u0105ce si\u0119 motywy, argumenty oraz schematy interpretacyjne. Analiza mia\u0142a charakter indukcyjny, kategorie analityczne wy\u0142ania\u0142y si\u0119 z materia\u0142u empirycznego, a nie zosta\u0142y narzucone z g\u00f3ry, zgodnie z postulatami teorii ugruntowanej Glasera i Straussa (Strauss & Glaser, 2009).<\/p>\n Wyniki badania<\/strong><\/p>\n 1. Marginalizacja rozwa\u017ca\u0144 etycznych<\/p>\n Jednym z najsilniej obecnych i najbardziej sp\u00f3jnych motyw\u00f3w w wypowiedziach respondent\u00f3w by\u0142a wyra\u017anie dystansuj\u0105ca, a momentami wr\u0119cz sceptyczna postawa wobec humanistycznych debat etycznych dotycz\u0105cych wojny oraz zastosowania sztucznej inteligencji w dzia\u0142aniach zbrojnych. Respondenci wielokrotnie podkre\u015blali, \u017ce tego rodzaju rozwa\u017cania,\u00a0 formu\u0142owane najcz\u0119\u015bciej w przestrzeni akademickiej, eksperckiej lub medialnej, maj\u0105 ograniczon\u0105 warto\u015b\u0107 poznawcz\u0105 w realiach pola walki, gdzie decyzje podejmowane s\u0105 w warunkach skrajnej niepewno\u015bci, presji czasowej oraz fragmentarycznej informacji. Etyka, rozumiana jako system abstrakcyjnych norm i zasad, by\u0142a w ich narracjach lokowana raczej w \u201egabinecie\u201d ni\u017c w sytuacji bojowej. Prowadzi\u0142o to niekiedy do podkre\u015blania przepa\u015bci pomi\u0119dzy teoretycznymi modelami moralnego namys\u0142u a do\u015bwiadczeniem os\u00f3b bezpo\u015brednio zaanga\u017cowanych w dzia\u0142ania militarne.<\/p>\n Jednocze\u015bnie dystans ten nie przyjmowa\u0142 formy ca\u0142kowitego odrzucenia norm moralnych czy cynicznego relatywizmu. Respondenci nie kwestionowali samej idei odpowiedzialno\u015bci czy etycznych ogranicze\u0144 wojny, lecz opisywali proces ich podporz\u0105dkowania logice skuteczno\u015bci operacyjnej i przetrwania. W ich wypowiedziach pojawia\u0142 si\u0119 obraz wojny jako sytuacji granicznej, w kt\u00f3rej klasyczne kategorie etyczne ulegaj\u0105 nie tyle zanegowaniu, ile znacznemu uproszczeniu i instrumentalizacji. Moralno\u015b\u0107 nie znika, lecz zostaje sprowadzona do kilku podstawowych imperatyw\u00f3w: ochrony w\u0142asnych \u017co\u0142nierzy, realizacji zadania oraz minimalizacji strat po w\u0142asnej stronie. Etyka, chocia\u017c niezapomniana, ust\u0119puje miejsca efektywno\u015bci.<\/p>\n W tym kontek\u015bcie szczeg\u00f3lnie wyra\u017anie zaznacza\u0142a si\u0119 r\u00f3\u017cnica pomi\u0119dzy abstrakcyjnymi rozwa\u017caniami prowadzonymi z perspektywy zewn\u0119trznej a refleksj\u0105 os\u00f3b, kt\u00f3rych te rozwa\u017cania bezpo\u015brednio dotycz\u0105. Respondenci opisywali t\u0119 r\u00f3\u017cnic\u0119 jako g\u0142\u0119bok\u0105 i trudn\u0105 do zasypania, wskazuj\u0105c, \u017ce wiele debat etycznych nie uwzgl\u0119dnia strukturalnych cech wojny, takich jak chaos, asymetria informacji czy nieodwracalno\u015b\u0107 decyzji. Z ich perspektywy etyka formu\u0142owana poza kontekstem praktyki bojowej ryzykuje utrat\u0119 kontaktu z rzeczywisto\u015bci\u0105, w kt\u00f3rej sztuczna inteligencja funkcjonuje nie jako autonomiczny podmiot moralny, lecz jako narz\u0119dzie u\u017cywane w ekstremalnych warunkach.<\/p>\n 2. Wojna w Ukrainie jako punkt odniesienia<\/p>\n Wypowiedzi wszystkich respondent\u00f3w w spos\u00f3b jednoznaczny odwo\u0142ywa\u0142y si\u0119 do wojny w Ukrainie jako do empirycznego punktu odniesienia potwierdzaj\u0105cego prze\u0142omow\u0105 rol\u0119 system\u00f3w sztucznej inteligencji we wsp\u00f3\u0142czesnych konfliktach zbrojnych. Konflikt ten by\u0142 opisywany nie jako hipotetyczny scenariusz przysz\u0142ych wojen, lecz jako rzeczywiste pole testowe, na kt\u00f3rym rozwi\u0105zania oparte na algorytmach uczenia maszynowego zosta\u0142y wdro\u017cone na szerok\u0105 skal\u0119 i w warunkach pe\u0142noskalowych dzia\u0142a\u0144 bojowych. Respondenci wskazywali, \u017ce to w\u0142a\u015bnie do\u015bwiadczenia z Ukrainy pozwalaj\u0105 oceni\u0107 funkcjonowanie SI nie w warunkach symulacyjnych czy laboratoryjnych, lecz w realiach nieustannego zagro\u017cenia, strat oraz konieczno\u015bci szybkiego reagowania.<\/p>\n Szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 zwracano na wykorzystanie dron\u00f3w wspieranych algorytmami rozpoznania obrazu, analizy trajektorii lotu oraz identyfikacji potencjalnych cel\u00f3w. Respondenci opisywali te systemy jako kluczowe narz\u0119dzie rozpoznania i wsparcia ogniowego, umo\u017cliwiaj\u0105ce szybsze wykrywanie przeciwnika oraz skr\u00f3cenie czasu reakcji. W tym kontek\u015bcie sztuczna inteligencja nie by\u0142a postrzegana jako futurystyczna, autonomiczna bro\u0144 przysz\u0142o\u015bci, lecz jako zbi\u00f3r konkretnych funkcji technicznych, ju\u017c obecnych i operacyjnie wykorzystywanych na wsp\u00f3\u0142czesnym polu walki. Taki spos\u00f3b narracji wyra\u017anie odr\u00f3\u017cnia\u0142 perspektyw\u0119 respondent\u00f3w od popularnych, medialnych wyobra\u017ce\u0144 SI jako jako\u015bciowo nowego aktora wojny.<\/p>\n Respondenci podkre\u015blali r\u00f3wnie\u017c, \u017ce kluczowe znaczenie mia\u0142a integracja system\u00f3w opartych na sztucznej inteligencji z relatywnie tanimi, masowo dost\u0119pnymi platformami dronowymi. W ich ocenie to w\u0142a\u015bnie ta kombinacja, a wi\u0119c zaawansowanego oprogramowania oraz (relatywnie) taniego sprz\u0119tu, doprowadzi\u0142a do istotnej redefinicji sposobu prowadzenia walki. Zmianie uleg\u0142y nie tylko metody rozpoznania czy naprowadzania ognia, lecz tak\u017ce tempo dzia\u0142a\u0144 oraz struktura podejmowania decyzji. W narracjach respondent\u00f3w wojna w Ukrainie jawi\u0142a si\u0119 tym samym jako przyk\u0142ad konfliktu,w kt\u00f3rym sztuczna inteligencja zosta\u0142a w\u0142\u0105czona w codzienn\u0105 praktyk\u0119 bojow\u0105, a nie potraktowana jako eksperymentalny dodatek czy technologiczna ciekawostka.<\/p>\n 3. SI jako element szerszego ekosystemu wojny<\/p>\n Powracaj\u0105cym w\u0105tkiem w wypowiedziach respondent\u00f3w by\u0142o wyra\u017ane rozszerzenie rozumienia roli sztucznej inteligencji poza w\u0105sko pojmowane autonomiczne drony bojowe. Respondenci zwracali uwag\u0119, \u017ce koncentracja debaty publicznej i akademickiej niemal wy\u0142\u0105cznie na systemach uzbrojenia prowadzi do uproszczonego obrazu cyfrowej transformacji wojny. W ich narracjach SI by\u0142a ujmowana znacznie szerzej, jako zbi\u00f3r narz\u0119dzi wspieraj\u0105cych r\u00f3\u017cne etapy planowania i prowadzenia dzia\u0142a\u0144 zbrojnych, a nie jedynie jako technologia bezpo\u015brednio zwi\u0105zana z u\u017cyciem si\u0142y.<\/p>\n Szczeg\u00f3lne znaczenie przypisywano systemom symulacyjnym oraz tak zwanym grom wojennym, wykorzystywanym zar\u00f3wno w szkoleniu, jak i w przygotowaniu scenariuszy operacyjnych. Respondenci opisywali te narz\u0119dzia jako \u015brodowiska umo\u017cliwiaj\u0105ce testowanie wariant\u00f3w dzia\u0142a\u0144, analiz\u0119 potencjalnych konsekwencji decyzji oraz ocen\u0119 ryzyka bez konieczno\u015bci anga\u017cowania realnych zasob\u00f3w. W tym kontek\u015bcie sztuczna inteligencja by\u0142a postrzegana przede wszystkim jako mechanizm porz\u0105dkuj\u0105cy i przetwarzaj\u0105cy du\u017ce ilo\u015bci danych, wspieraj\u0105cy proces decyzyjny poprzez dostarczanie rekomendacji, symulacji i prognoz, a nie jako jego substytut czy autonomiczny decydent.<\/p>\n Takie uj\u0119cie prowadzi\u0142o do postrzegania autonomicznych system\u00f3w bojowych jedynie jako jednego z element\u00f3w znacznie szerszego ekosystemu cyfryzacji wojny. Respondenci wskazywali, \u017ce SI przenika obecnie obszary logistyki, szkolenia, rozpoznania oraz analizy strategicznej, wp\u0142ywaj\u0105c na spos\u00f3b organizacji si\u0142 zbrojnych i zarz\u0105dzania zasobami. W tej perspektywie wojna staje si\u0119 procesem coraz bardziej opartym na danych, symulacjach i analizie predykcyjnej, przy czym kluczowa rola cz\u0142owieka jako ostatecznego decydenta pozostaje, przynajmniej w narracjach respondent\u00f3w, niekwestionowana. Autonomia technologiczna jawi si\u0119 tu nie jako zast\u0105pienie ludzkiego dowodzenia, lecz jako jego stopniowe technologiczne wsparcie. Jednocze\u015bnie daleko jej do prostego obrazu \u201ezab\u00f3jczych robot\u00f3w\u201d, do kt\u00f3rych nierzadko jest w publicznym dyskrusie sprowadzana.<\/p>\n 4. Elita a \u201emasowy\u201d \u017co\u0142nierz<\/p>\n W wypowiedziach cz\u0119\u015bci respondent\u00f3w wyra\u017anie rozgraniczono elitarnych specjalist\u00f3w wosjkowych \u2013 takich jak piloci czy operatorzy si\u0142 specjalnych \u2013 a \u017co\u0142nierzem \u201emasowym\u201d, stanowi\u0105cym trzon wi\u0119kszo\u015bci formacji zbrojnych. Respondenci podkre\u015blali, \u017ce w przypadku tej pierwszej grupy kluczowe znaczenie maj\u0105 indywidualne kompetencje, do\u015bwiadczenie oraz zdolno\u015b\u0107 podejmowania decyzji w sytuacjach skrajnych, kt\u00f3rych nie da si\u0119 w prosty spos\u00f3b zast\u0105pi\u0107 systemami sztucznej inteligencji. Elita wojskowa by\u0142a w ich narracjach przedstawiana jako obszar, w kt\u00f3rym przewaga cz\u0142owieka nad technologi\u0105 pozostaje wyra\u017ana, a rola SI ogranicza si\u0119 do funkcji pomocniczych.<\/p>\n Respondenci zwracali jednak uwag\u0119, \u017ce struktura wsp\u00f3\u0142czesnych armii opiera si\u0119 w przewa\u017caj\u0105cej mierze na \u017co\u0142nierzach o przeci\u0119tnych kwalifikacjach, kt\u00f3rych poziom wyszkolenia i do\u015bwiadczenia bojowego jest zr\u00f3\u017cnicowany. W tym kontek\u015bcie systemy oparte na sztucznej inteligencji by\u0142y postrzegane jako realne wsparcie, umo\u017cliwiaj\u0105ce kompensowanie brak\u00f3w szkoleniowych oraz redukcj\u0119 ryzyka b\u0142\u0119d\u00f3w wynikaj\u0105cych z niedostatecznego do\u015bwiadczenia (r\u00f3wnanie do \u015bredniej). Respondenci wskazywali, \u017ce algorytmy wspomagaj\u0105ce celowanie, rozpoznanie czy analiz\u0119 sytuacyjn\u0105 mog\u0105 pe\u0142ni\u0107 funkcj\u0119 swoistego \u201ewzmacniacza kompetencji\u201d, pozwalaj\u0105c mniej do\u015bwiadczonym \u017co\u0142nierzom dzia\u0142a\u0107 skuteczniej w warunkach wysokiego stresu i presji czasowej.<\/p>\n W tym sensie sztuczna inteligencja by\u0142a opisywana jako narz\u0119dzie prowadz\u0105ce do cz\u0119\u015bciowej demokratyzacji zdolno\u015bci bojowych, rozumianej jako mo\u017cliwo\u015b\u0107 podniesienia efektywno\u015bci wi\u0119kszych formacji bez konieczno\u015bci d\u0142ugotrwa\u0142ego i kosztownego szkolenia ka\u017cdego \u017co\u0142nierza do poziomu elitarnego. Respondenci nie traktowali tego procesu jako zniesienia hierarchii wojskowej, lecz raczej jako jej technologiczne uzupe\u0142nienie, w kt\u00f3rym przewaga elity zostaje zachowana, a jednocze\u015bnie \u201emasowy\u201d \u017co\u0142nierz zyskuje narz\u0119dzia umo\u017cliwiaj\u0105ce bardziej efektywne funkcjonowanie na wsp\u00f3\u0142czesnym, silnie zinformatyzowanym polu walki.<\/p>\n 5. Chaos wojny jako granica SI<\/p>\n Najcz\u0119\u015bciej wskazywanym ograniczeniem system\u00f3w sztucznej inteligencji by\u0142 chaos wojny, rozumiany jako fundamentalna cecha dzia\u0142a\u0144 zbrojnych, kt\u00f3rej nie da si\u0119 w pe\u0142ni sformalizowa\u0107 ani przewidzie\u0107. Respondenci podkre\u015blali, \u017ce algorytmy (nawet bardzo zaawansowane i trenowane na du\u017cych zbiorach danych) funkcjonuj\u0105 w oparciu o modele upraszczaj\u0105ce rzeczywisto\u015b\u0107, kt\u00f3re w warunkach dynamicznego pola walki mog\u0105 okaza\u0107 si\u0119 niewystarczaj\u0105ce lub wprost b\u0142\u0119dne. Wojna by\u0142a w ich narracjach opisywana jako \u015brodowisko nieci\u0105g\u0142e, pe\u0142ne zak\u0142\u00f3ce\u0144, b\u0142\u0119dnych sygna\u0142\u00f3w i niejednoznacznych sytuacji, w kt\u00f3rych granice mi\u0119dzy wrogiem, sojusznikiem a cywilem bywaj\u0105 trudne do jednoznacznego okre\u015blenia.<\/p>\n Szczeg\u00f3lne obawy budzi\u0142a mo\u017cliwo\u015b\u0107 podejmowania przez systemy SI b\u0142\u0119dnych decyzji w sytuacjach o wysokiej wadze moralnej i operacyjnej, takich jak ostrza\u0142 w\u0142asnych jednostek, ataki na cele cywilne czy reakcja na pr\u00f3by poddania si\u0119 przeciwnika. Respondenci wskazywali, \u017ce tego rodzaju sytuacje cz\u0119sto wymagaj\u0105 interpretacji kontekstu, intencji oraz sygna\u0142\u00f3w niewerbalnych, kt\u00f3re trudno jednoznacznie zakodowa\u0107 w postaci danych wej\u015bciowych. W ich ocenie algorytmy mog\u0105 skutecznie wspiera\u0107 proces decyzyjny w warunkach wzgl\u0119dnej stabilno\u015bci, lecz w momentach gwa\u0142townej zmiany sytuacji bojowej ryzyko b\u0142\u0119du znacz\u0105co wzrasta.<\/p>\n W tym sensie sztuczna inteligencja by\u0142a postrzegana jako narz\u0119dzie u\u017cyteczne, lecz strukturalnie niezdolne do pe\u0142nego zast\u0105pienia ludzkiego os\u0105du w sytuacjach granicznych. Respondenci nie negowali warto\u015bci sztucznej inteligencji jako elementu wsparcia rozpoznania, analizy czy planowania, jednak wyra\u017anie zaznaczali, \u017ce ostateczna decyzja w warunkach chaosu powinna nale\u017ce\u0107 do cz\u0142owieka. Ludzki os\u0105d by\u0142 w tych narracjach wi\u0105zany nie tyle z wy\u017csz\u0105 \u201einteligencj\u0105\u201d, ile z jako\u015bciami trudno kwantyfikowalnymi, takimi jak do\u015bwiadczenie, intuicja, zdolno\u015b\u0107 improwizacji w obliczu nieprzewidywalnych zdarze\u0144, kt\u00f3rych nie da si\u0119 w pe\u0142ni uwzgl\u0119dni\u0107 w algorytmicznym modelu wojny.<\/p>\n Wnioski<\/strong><\/p>\n Wyniki przeprowadzonego badania wskazuj\u0105 na trwa\u0142e i strukturalne napi\u0119cie pomi\u0119dzy dominuj\u0105cym w literaturze akademickiej dyskursem etycznym dotycz\u0105cym sztucznej inteligencji a pragmatycznym sposobem my\u015blenia charakterystycznym dla \u015brodowisk wojskowych. Autonomiczne systemy bojowe oraz inne zastosowania SI w wojnie nie s\u0105 przez respondent\u00f3w ujmowane przede wszystkim jako problem moralny wymagaj\u0105cy odr\u0119bnej, normatywnej refleksji, lecz jako kolejny etap technologicznej ewolucji dzia\u0142a\u0144 zbrojnych. W tym sensie sztuczna inteligencja wpisuje si\u0119 w ci\u0105g historycznych innowacji militarnych, kt\u00f3re pocz\u0105tkowo budz\u0105 kontrowersje etyczne, by nast\u0119pnie zosta\u0107 znormalizowane jako nowy standard prowadzenia wojny.<\/p>\n Jednocze\u015bnie badanie pokazuje, \u017ce w narracjach respondent\u00f3w nie dochodzi do pe\u0142nego przypisania sztucznej inteligencji autonomii moralnej. Odpowiedzialno\u015b\u0107 za decyzje podejmowane z udzia\u0142em system\u00f3w SI pozostaje, przynajmniej deklaratywnie, po stronie cz\u0142owieka oraz instytucji wojskowych. Jest to jednak odpowiedzialno\u015b\u0107 rozproszona i po\u015brednia, kt\u00f3ra w praktyce ulega rozmyciu wraz ze wzrostem z\u0142o\u017cono\u015bci system\u00f3w technicznych oraz stopniem ich integracji z procesami decyzyjnymi. Co istotne, respondenci rzadko postrzegaj\u0105 to rozmycie jako problem stricte<\/em> etyczny. Znacznie cz\u0119\u015bciej interpretuj\u0105 je jako nieuniknion\u0105 konsekwencj\u0119 wsp\u00f3\u0142czesnej wojny opartej na danych, algorytmach i z\u0142o\u017conych \u0142a\u0144cuchach decyzyjnych.<\/p>\n Najpowa\u017cniejsze obawy etyczne artyku\u0142owane przez respondent\u00f3w nie dotycz\u0105 samej idei wykorzystania sztucznej inteligencji w dzia\u0142aniach wojennych, lecz jej zawodno\u015bci w warunkach chaosu. To w\u0142a\u015bnie nieprzewidywalno\u015b\u0107 pola walki, a nie dehumanizacja decyzji bojowych, stanowi g\u0142\u00f3wne \u017ar\u00f3d\u0142o niepokoju. W tej perspektywie problemem nie jest to, \u017ce decyzje mog\u0105 by\u0107 podejmowane przez algorytmy, lecz to, \u017ce algorytmy mog\u0105 nie poradzi\u0107 sobie z sytuacjami granicznymi, wymagaj\u0105cymi interpretacji kontekstu, intencji oraz niejednoznacznych sygna\u0142\u00f3w. Etyka wojny jawi si\u0119 tu nie jako zbi\u00f3r abstrakcyjnych zasad, lecz jako praktyczna zdolno\u015b\u0107 radzenia sobie z wyj\u0105tkami, b\u0142\u0119dami i nieci\u0105g\u0142o\u015bci\u0105 rzeczywisto\u015bci bojowej.<\/p>\n Wyniki badania sugeruj\u0105 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce cyfrowe formy konfliktu nie s\u0105 przez respondent\u00f3w postrzegane jako jako\u015bciowo nowa forma przemocy wymagaj\u0105ca odr\u0119bnych ram etycznych. Przeciwnie, s\u0105 one traktowane jako naturalne przed\u0142u\u017cenie tradycyjnych dzia\u0142a\u0144 zbrojnych, realizowane innymi \u015brodkami, lecz podporz\u0105dkowane tej samej logice strategicznej. Takie podej\u015bcie stoi w kontrze do cz\u0119\u015bci debat akademickich, kt\u00f3re sk\u0142onne s\u0105 postrzega\u0107 algorytmiczn\u0105 manipulacj\u0119 informacj\u0105 jako radykalne zerwanie z dotychczasowymi formami wojny.<\/p>\n Ca\u0142o\u015bciowo badanie pokazuje, \u017ce w \u015brodowiskach wojskowych dominuj\u0105 narracje pragmatyczne, instrumentalne i sceptyczne wobec akademickich debat etycznych na temat sztucznej inteligencji. Autonomiczne systemy bojowe oraz narz\u0119dzia SI s\u0105 postrzegane jako nieunikniony element wsp\u00f3\u0142czesnych konflikt\u00f3w zbrojnych, oferuj\u0105cy realne korzy\u015bci operacyjne, takie jak zwi\u0119kszenie skuteczno\u015bci, wyr\u00f3wnywanie asymetrii oraz wsparcie procesu decyzyjnego, przy jednoczesnym uznaniu ich istotnych ogranicze\u0144. Sztuczna inteligencja nie jawi si\u0119 w tych narracjach ani jako zbawienie, ani jako zagro\u017cenie egzystencjalne, lecz narz\u0119dzie funkcjonuj\u0105ce w ramach brutalnej, nieidealnej rzeczywisto\u015bci wojny.<\/p>\n Z perspektywy etyki sztucznej inteligencji wyniki te wskazuj\u0105 na konieczno\u015b\u0107 g\u0142\u0119bszego uwzgl\u0119dnienia do\u015bwiadcze\u0144 praktyk\u00f3w wojskowych oraz reali\u00f3w pola walki. Bez takiego zakorzenienia debata normatywna ryzykuje pozostanie dyskursem autoreferencyjnym, operuj\u0105cym poj\u0119ciami i problemami, kt\u00f3re nie znajduj\u0105 prze\u0142o\u017cenia na rzeczywiste procesy decyzyjne. Jednocze\u015bnie nie oznacza to, \u017ce refleksja etyczna traci sens; raczej wymaga ona przesuni\u0119cia akcent\u00f3w i, paradoksalnie, \u201eucz\u0142owieczenia\u201d.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Rozw\u00f3j system\u00f3w sztucznej inteligencji (SI) w ostatnich latach istotnie zmieni\u0142 spos\u00f3b prowadzenia dzia\u0142a\u0144 zbrojnych, zar\u00f3wno na poziomie taktycznym, jak i strategicznym. Autonomiczne drony bojowe, systemy rozpoznania oparte na uczeniu maszynowym, symulacje bitewne oraz narz\u0119dzia analizy danych sta\u0142y si\u0119 integralnym elementem wsp\u00f3\u0142czesnego pola walki. R\u00f3wnolegle do tej transformacji technologicznej rozwija si\u0119 intensywna debata etyczna dotycz\u0105ca dopuszczalno\u015bci […]<\/p>\n","protected":false},"author":338,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":""},"categories":[555],"tags":[595,170,12,593,596,20,71,594,86],"class_list":["post-8795","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-socjologia-uj-2025-26","tag-bitwa","tag-drony","tag-etyka","tag-gry-wojenne","tag-przemoc","tag-sztuczna-inteligencja","tag-ukraina","tag-wargames","tag-wojna"],"jetpack_featured_media_url":"","jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/architeles.eu\/ethics\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8795","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/architeles.eu\/ethics\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/architeles.eu\/ethics\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/architeles.eu\/ethics\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/338"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/architeles.eu\/ethics\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=8795"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/architeles.eu\/ethics\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8795\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8804,"href":"https:\/\/architeles.eu\/ethics\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8795\/revisions\/8804"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/architeles.eu\/ethics\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=8795"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/architeles.eu\/ethics\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=8795"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/architeles.eu\/ethics\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=8795"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}<\/p>\n
![](\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/7\/77\/NPS_wargame_2018.jpg\/500px-NPS_wargame_2018.jpg\")
<\/p>\n