{"id":8919,"date":"2026-03-17T07:51:55","date_gmt":"2026-03-17T07:51:55","guid":{"rendered":"https:\/\/architeles.eu\/ethics\/?p=8919"},"modified":"2026-03-17T07:58:49","modified_gmt":"2026-03-17T07:58:49","slug":"od-laboratorium-do-galerii-kto-ma-prawo-interpretowac-nauke-zasoby-informatyczne-jako-element-kreacji-artystycznej","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/architeles.eu\/ethics\/index.php\/2026\/03\/17\/od-laboratorium-do-galerii-kto-ma-prawo-interpretowac-nauke-zasoby-informatyczne-jako-element-kreacji-artystycznej\/","title":{"rendered":"Od laboratorium do galerii: Kto ma prawo interpretowa\u0107 nauk\u0119? Zasoby informatyczne jako element kreacji artystycznej"},"content":{"rendered":"

W czasach, kiedy Sztuczna Inteligencja sprawi\u0142a, \u017ce pro\u015bciej ni\u017c kiedykolwiek wcze\u015bniej jeste\u015bmy w stanie kreowa\u0107 rzeczywisto\u015b\u0107, a co za tym idzie, tworzy\u0107 wszelkiego rodzaju dzie\u0142a syntetycznie, poprzez narz\u0119dzia generatywne, wsp\u00f3\u0142cze\u015bni arty\u015bci wraz z agencjami badawczymi maj\u0105 dost\u0119p do ogromniej ilo\u015bci danych, kt\u00f3re s\u0105 w stanie przetwarza\u0107 w przyst\u0119pny spos\u00f3b, kreuj\u0105c interpretacje wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata wykorzystuj\u0105c inne narz\u0119dzia ni\u017c kiedykolwiek wcze\u015bniej. Nie chodzi jednak tylko o bilbordy w galeriach handlowych, problem pojawia si\u0119 kiedy nie jeste\u015bmy w stanie odpowiedzie\u0107 na spo\u0142eczno-etyczne wyzwania dotycz\u0105ce praw autorskich, estetyzacji dowod\u00f3w zbrodni wojennych czy te\u017c manipulacji genetycznych. Poszukajmy wi\u0119c odpowiedzi na pytanie, gdzie le\u017cy granica pomi\u0119dzy nauk\u0105 a sztuk\u0105 i kto ma wi\u0119ksze prawo do interpretacji otaczaj\u0105cego nas \u015bwiata?\u00a0<\/strong><\/p>\n

Wst\u0119p<\/h2>\n

Przez dziesi\u0119ciolecia zachodni dyskurs akademicki i spo\u0142eczny tkwi\u0142 w cieniu sztywnego dualnego podzia\u0142u na obiektywne nauki \u015bcis\u0142e oraz subiektywn\u0105 humanistyk\u0119 i sztuk\u0119. Brytyjski naukowiec i prozaik C.P. Snow w swoim s\u0142ynnym wyk\u0142adzie z 1959 roku zdiagnozowa\u0142 to zjawisko jako paradygmat „dw\u00f3ch kultur” (ang. The Two Cultures<\/a>), argumentuj\u0105c, \u017ce brak komunikacji mi\u0119dzy obiektywnymi badaczami a \u015brodowiskiem literacko-artystycznym stanowi powa\u017cn\u0105 przeszkod\u0119 w racjonalnym rozwi\u0105zywaniu globalnych problem\u00f3w.<\/span> Przez lata ugruntowa\u0142o si\u0119 potoczne przekonanie, \u017ce laboratorium to miejsce ch\u0142odnego, obiektywnego poszukiwania ustrukturyzowanej prawdy, podczas gdy galeria sztuki to przestrze\u0144 pozbawionej regu\u0142, skrajnie subiektywnej ekspresji.<\/span><\/p>\n

Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie ten ostry podzia\u0142 okazuje si\u0119 nie tylko archaiczny, ale wr\u0119cz szkodliwy poznawczo. Filozofka nauki Ann Thresher wskazuje<\/a>, \u017ce radykalne oddzielenie sztuki od nauki jest b\u0142\u0119dem opartym na kulturowych mitach; w rzeczywisto\u015bci „dobra nauka to forma sztuki” (Thresher, 2023)4<\/sup>.<\/span> Proces naukowy od zawsze wymaga\u0142 g\u0142\u0119bokiej intuicji, a sama interpretacja oraz wizualizacja zebranych danych to dzia\u0142ania wysoce kreatywne, polegaj\u0105ce na porz\u0105dkowaniu „chaotycznej mozaiki os\u0105d\u00f3w”, w kt\u00f3rej zacieraj\u0105 si\u0119 granice mi\u0119dzy algorytmem a tw\u00f3rcz\u0105 intuicj\u0105.<\/span> W dzisiejszej epoce informacyjnej, w kt\u00f3rej podstawowym budulcem nowej wiedzy sta\u0142y si\u0119 gigantyczne zbiory danych oraz zawi\u0142e kody \u017ar\u00f3d\u0142owe, to w\u0142a\u015bnie arty\u015bci dysponuj\u0105cy kompetencjami z zakresu informatyki i Data Science wychodz\u0105 na prowadzenie jako nadrz\u0119dni narratorzy post\u0119pu. Wykorzystuj\u0105c technologie wirtualnej rzeczywisto\u015bci (VR) i uczenie maszynowe (ML), potrafi\u0105 oni t\u0142umaczy\u0107 kod maszynowy komputera, na uniwersalny j\u0119zyk ludzki.<\/span><\/p>\n

\"Deep<\/p>\n

Doge wygenerowany przy pomocy Google Deep Dream. Symboliczne miejsce przeci\u0119cia naukowc\u00f3w ze sztuk\u0105 z wykorzystaniem narz\u0119dzi AI<\/pre>\n
Co na to literatura?<\/h2>\n
Zrozumienie zjawiska aneksji nauki przez sztuk\u0119 trzeba zacz\u0105\u0107 od poznania literatury w tym zakresie, obejmuj\u0105cej socjologi\u0119, teori\u0119 medi\u00f3w i kognitywistyk\u0119. Istotnym punktem wyj\u015bcia jest Teoria Aktora-Sieci (Actor-Network Theory), wsp\u00f3\u0142tworzona przez Bruno Latoura. Latour udowodni\u0142<\/a>, \u017ce nauka nie tyle „odkrywa” gotow\u0105 prawd\u0119 o \u015bwiecie, co j\u0105 aktywnie konstruuje poprzez tzw. inskrypcje \u2013 skomplikowany proces translacji chaosu natury na uporz\u0105dkowane wykresy, mapy i p\u0142askie obrazy.<\/span> Wsp\u00f3\u0142cze\u015bni tw\u00f3rcy cyfrowi dos\u0142ownie przejmuj\u0105 ten proces t\u0142umaczenia, tworz\u0105c w\u0142asne w\u0119z\u0142y w globalnej sieci produkcji znacze\u0144.<\/span><\/p>\n
Dynamik\u0119 tego zderzenia dw\u00f3ch rzekomo odmiennych \u015bwiat\u00f3w wewn\u0105trz samych instytucji naukowych bada\u0142 niemiecki antropolog kultury Werner Krau\u00df w swoim projekcie Linking sediment and sentiment<\/i> (Krau\u00df, 2015)2<\/sup>.<\/span> Krau\u00df przeprowadzi\u0142 badanie etnograficzne relacji mi\u0119dzy artystami a naukowcami pracuj\u0105cymi wsp\u00f3lnie nad problematyk\u0105 zmian klimatycznych. Obserwowa\u0142 on artyst\u00f3w, kt\u00f3rzy, wchodz\u0105c w hermetyczne \u015brodowisko akademickie, niczym antropolodzy badaj\u0105cy obce plemi\u0119, wywo\u0142ywali obustronny „szok kulturowy”<\/a>.<\/span> Tw\u00f3rcy celowo stosowali mechanizm parodii (na przyk\u0142ad programowo wprowadzaj\u0105c b\u0142\u0119dy do algorytm\u00f3w symuluj\u0105cych ruchy fal oceanicznych), co w efekcie spowalnia\u0142o rutynowy proces badawczy i wymusza\u0142o na naukowcach autorefleksj\u0119 nad spo\u0142ecznym i etycznym wymiarem ich twardych, rzekomo w pe\u0142ni obiektywnych modeli matematycznych.<\/span><\/p>\n
Z perspektywy teorii i analityki kultury (Cultural Analytics), Lew Manovich i Emanuele Arielli w pracy Artificial Aesthetics argumentuj\u0105, \u017ce upowszechnienie si\u0119 sztucznej inteligencji diametralnie zmienia podstawow\u0105 logik\u0119 kreatywno\u015bci (Manovich & Arielli, 2024<\/a>)3<\/sup>.<\/span> Sieci neuronowe (w tym generatory text-to-image) nie tworz\u0105 nowych obraz\u00f3w poprzez wyrzut wewn\u0119trznej kreatywno\u015bci, lecz ich produkcja stanowi ewolucj\u0119 fotomonta\u017cu, opart\u0105 na przetwarzaniu setek milion\u00f3w istniej\u0105cych dzie\u0142 w ogromnych bazach danych w setki miliardy kombinacji tworz\u0105c unikalne dzie\u0142a b\u0119d\u0105ce interpretacj\u0105 archiw\u00f3w dzie\u0142 ludzkiej historii.\u00a0<\/span><\/p>\n
W tym kontek\u015bcie kluczowa staje si\u0119 definicja samej sprawczo\u015bci. Kognitywistka Margaret Boden (2004)1<\/sup> interpretuje dzia\u0142ania tw\u00f3rcze jako kreatywno\u015b\u0107 kombinatoryczn\u0105, eksploracyjn\u0105 i transformacyjn\u0105.<\/span> Zestawienie tych teoretycznych ram z praktyk\u0105 operowania sieci typu GAN rodzi pytania o to, na ile maszyna mo\u017ce by\u0107 samodzielnym aktorem spo\u0142ecznym.<\/span><\/p>\n
\n
„Sztuczna inteligencja zmusza nas do zakwestionowania kwestii nowo\u015bci, autonomii i autorstwa, poniewa\u017c kreatywno\u015b\u0107 maszyn ocenia si\u0119 cz\u0119sto wy\u0142\u0105cznie na podstawie ostatecznego wyniku ich dzia\u0142ania, pomijaj\u0105c sam proces u\u015bwiadamiania cel\u00f3w” (Wingstr\u00f6m, Roosa & Hautala, Johanna & Lundman, Riina. (2022))6<\/sup>.<\/span><\/p>\n<\/blockquote>\n
Rozszerzone \u015arodowiska i Uciele\u015bniona Algorytmika<\/h2>\n
Zanim przejdziemy do fundamentalnych problem\u00f3w etycznych, warto zauwa\u017cy\u0107, w jaki spos\u00f3b \u0142\u0105czenie sztuki z in\u017cynieri\u0105 oprogramowania i analityk\u0105 Big Data rewolucjonizuje spos\u00f3b prezentacji dzie\u0142, wykorzystuj\u0105c wirtualn\u0105 (VR) i rozszerzon\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 (AR). Aplikacje, pierwotnie tworzone przez in\u017cynier\u00f3w \u015brodowisk gamingowych, zostaj\u0105 przej\u0119te na rzecz przenoszenia twardej nauki do galerii.<\/p>\n
Wybitnym przyk\u0142adem w tym obszarze jest Nanoscape<\/i> \u2013 edukacyjno-badawczy projekt VR stworzony przez multidyscyplinarny zesp\u00f3\u0142 artyst\u00f3w i biolog\u00f3w strukturalnych. Jest to symulacja mikroskopowego \u015brodowiska kom\u00f3rki nowotworowej, w ca\u0142o\u015bci oparta na archiwach naukowych, takich jak bazy bia\u0142ek PDB (Protein Data Bank) czy dane z mikroskopii elektronowej<\/a>.<\/span> Arty\u015bci wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cy z naukowcami celowo u\u017cyli w procesie projektowym tzw. uprawnie\u0144 artystycznych, negocjuj\u0105c stopie\u0144 wizualnego „zag\u0119szczenia molekularnego” (molecular crowding) po to, by nie przyt\u0142oczy\u0107 widza chaosem informacji<\/a>.<\/span> \u015arodowisko kom\u00f3rkowe sta\u0142o si\u0119 estetycznym i przyst\u0119pnym polem eksploracyjnym, dowodz\u0105c, \u017ce celowa interwencja artystyczna i modyfikacja surowych wynik\u00f3w bada\u0144 pozwala biologom lepiej zrozumie\u0107 w\u0142asne dane strukturalne.<\/span><\/p>\n
\"Screenshot<\/pre>\n
Obraz przedstawiaj\u0105cy klatk\u0119 z gry Nanoscape VR<\/pre>\n
Kolejnym przyk\u0142adem fizycznego anga\u017cowania technologii do interpretacji otaczaj\u0105cej rzeczywisto\u015bci s\u0105 fprace pochodz\u0105cej z Kanady artystki Sougwen Chung. Integruje ona sztuczn\u0105 inteligencj\u0119 i archiwum swoich w\u0142asnych ruch\u00f3w artystycznych w rami\u0119 robota o nazwie D.O.U.G., z kt\u00f3rym wsp\u00f3lnie maluje p\u0142\u00f3tna podczas spektakli performatywnych<\/a>.<\/span> Tego typu wsp\u00f3\u0142praca na linii cz\u0142owiek-maszyna jest przyk\u0142adem „ekologii wsp\u00f3\u0142stawania si\u0119” (ecologies of becoming-with) stawiaj\u0105c w opozycji do powszechnego strachu przed domnieman\u0105 dominacj\u0105 AI nad lud\u017ami w przysz\u0142o\u015bci. Podkre\u015blona jest za to wsp\u00f3\u0142praca na linii cz\u0142owiek-algorytm. Z kolei projekt Atmospheric Memory<\/i> autorstwa Rafaela Lozano-Hemmera \u0142\u0105czy wizj\u0119 komputerow\u0105, sensory i pot\u0119\u017cne bazy danych, by wizualizowa\u0107 \u015blady ludzkiego oddechu, czerpi\u0105c z utopijnych naukowych teorii Charlesa Babbage’a o chmurach molekularnych przechowuj\u0105cych histori\u0119 ludzko\u015bci<\/a>. Dzia\u0142ania te anga\u017cuj\u0105 cia\u0142o odbiorcy na skal\u0119 dot\u0105d niespotykan\u0105 w tradycyjnych muzeach nauki.<\/span><\/p>\n
Problem: Etyka, Estetyka i Spo\u0142eczne Konsekwencje Danych<\/h2>\n
Powy\u017csze realizacje otwieraj\u0105 jednak niezwykle skomplikowan\u0105 puszk\u0119 Pandory z problemami etycznymi i spo\u0142ecznymi. Wkroczenie in\u017cynierii i Data Science w sfer\u0119 artyzmu to nie tylko fascynuj\u0105ca innowacja techniczna \u2013 to przede wszystkim pot\u0119\u017cne zagro\u017cenie dla ustrukturyzowanych relacji w\u0142adzy, praw w\u0142asno\u015bci oraz statusu ontologii.<\/p>\n